Það þjónar engum tilgangi að segja að bókin Takk, mamma mín, eftir Þorstein Joð, sé ekki ljóðabók. Fremst í henni segir að hún sé „minningabók“, en því er hvergi haldið fram hún sé ekki ljóðabók. Og við ætlum svo sannarleg a ekki að fara að byrja á slíkri fásinnu hér. Það væri algerlega út í hött.

Ljóðin í bókinni eru ljósmyndir, ljósrit, prósar, vélrituð samtöl, það er meira að segja lag í þessari bók, sem er ljóð, það er uppskrift sem er ljóð og loks má nefna að það er auður minnislisti („Til minnis“, stendur og auðar línur að neðan) sem er ljóð. Ljóðin eru minningar um móður skáldsins, jafnvel kveðjur þó ég kalli þær ekki uppgjör (það gerir enginn upp við móður sína, sú skuld er öll manns tilvist). Móðir skáldsins, Ingibjörg Þorsteinsdóttir, var alkóhólisti sem lést úr krabbameini árið 1997, þremur árum áður en bókin er gefin út. Líklega er þessi bók það sem kallað er „krútt“ – þ.e.a.s. hún er einlæg án þess að vera væmin. Hún er meira að segja kaldranalega einlæg á köflum, svoleiðis að brestur í hjörtum og brosviprurnar titra:

Mamma drakk fyrsta rakspírann minn. Mér finnst einsog sú vonda reynsla, sem var trúlega sínu verri fyrir hana en mig, hafi verið einn af þessum atburðum sem spillti svo mörgu í lífinu okkar.

Á þessum orðum hefst bókin, ljúfsár minningarljóð um látna móður: „Mamma drakk fyrsta rakspírann minn.“ Ég veit ekki hvort Þorsteinn leitar hins undarlega, sérstaka, í fari móður sinnar við skriftir þessarar bókar – ég veit ekki einu sinni hvort það sem hann segir fer neitt nærri sannleikanum, á síðustu og verstu tímum er erfitt að treysta bókum – annars staðar eru myndir af bókinni Fljúgandi blóm eftir Tómas Guðmundsson, og af henni opinni á ljóðinu „Nú andar næturblær“. Á einni myndinni sjást síðustu línurnar greinilega: „Og innan skamms við yfirgefum leikinn. / Ný æska gengur, sigurdjörf og hreykin, / af sömu blekking blind, í okkar spor. / Og brátt er gleymt við áttum líka vor. // Og þannig skal um eilífð áfram haldið / unz einhverntíma fellur hinzta tjaldið.“ Fyrir neðan myndirnar (sem eru þrjár) segir: „Mamma var hrifin af ljóðum Tómasar Guðmundssonar. En hún las þau aldrei, held ég.“

Allt sem mér dettur í hug að segja um þessa bók eru klisjur sem eiga ekki við hana, heldur aðrar bækur. Ég gæti sagt: „Lágstemmd og ljúfsár“ eða „Átaka- og gáskafullt verk“, og það er allt satt en tungumálið vísar samt meira á Tómas en Þorstein.

Eitt glæsilegasta ljóðið heitir Við Bernhöftsbakarí og ber undirtitilinn (mynd í stað myndar). Á vinstri hlið opnunnar er ljóðið, en á þeirri hægri er gömul, svarthvít ljósmynd af tveimur börnum í tvíburavagni, á gangstétt. Ljóðið er svona:

Þetta er ekki rétta ljósmyndin. Á þeirri mynd, stendur mamma fyrir aftan okkur systkinin í tvíburakerrunni, í svartri kápu með uppsett hár, og brosir fallega framan í ljósmyndarann. Það sem meira er, bakvið hana er auð lóð, og þar reisti pabbi seinna stórt hús og þangað flutti bakaríið úr kjallaranum handan götunnar. Og þessi ljósmynd dregur upp brot af heimsmynd minni, mamma og við, pabbi ekki á myndinni, en samt nálægur, og trúlega ilmur í loftinu af vínarbrauðum í bakaríinu. Góður dagur.“

Hér skiptir máli það sem ekki er. Það sem er ekki, er góður dagur. Fjarvera dagsins góða er grunnstefið sem hljómar í gegnum þessa lýsingu, þó ekki sé að sjá annað á ljósmyndinni sem þó er þarna að börnin uni sér ágætlega. Annað þeirra, líklega Þorsteinn sjálfur, hefur reyndar snúið upp á sig og lítur burt. Hitt barnið er með hnakkann í linsuna. Þannig vantar andlit þeirra, þetta eru andlitslaus börn. Börnin eru léttklædd, berhöfðuð, líklega er veðrið gott. Mamma og pabbi bæði fjarverandi, en einhver tekur myndina.

Þorsteinn hefur skrifað upp símtöl við móður sína árið sem hún dó. Í bókinni birtast þau vélrituð og íkrotuð. Á sumum stöðum hefur verið krotað alveg yfir það sem upprunalega stóð og í stað þess skrifað eitthvað eins og „Hún hlær“. En hló hún? Og ef hún hló ekki, hvað gerði hún þá?

Ingibjörg er að deyja þegar hún spjallar við son sinn í símann, en líkt og innrás raunveruleikans er dauðinn ekki rómantískur heldur hversdagslegur:

„Maður hefur áhyggjur af þér? [Maður, segi ég, af hverju segi ég ekki: Ég hef áhyggjur af þér mamma?]

Vertu ekki að hafa áhyggjur elskan, það er ekkert við þessu að gera.
Nei, þetta er allt hálf vonlaust.
Já mér finnst það líka, mér finnst þetta hálf vonleysislegt, en það er ekkert að marka það?
Af hverju segir þú það mamma?
Ég er svo mikil óhemja.“

Textinn er raunverulegur, en það er einhver „undirliggjandi harmur“ (myndi ég segja ef það væri ekki svona hlaðið öðrum bókum, öðrum vísunum) í honum sem veitir honum fegurð, og jafnvel já, rómantík.

Eiríkur Örn Norðdahl