- sagan endurtekur sig -

Það er ekki líklegt að mörg innblásin trúarljóð hafi verið ort þegar kristni var lögtekin á Þingvöllum árið 1000. Skáldin hafa væntanlega átt í hinum mestu vandræðum með að yrkja um Krist vegna þess að hin nýja trú kippti grundvellinum undan ljóðahefðinni. Dróttkvæða hefðin stóð nánast berstrípuð eftir trúskiptin. Gamla skáldamálið sem var undirlagt af heiðnum heitum, kenningum og goðsögnum var úrelt. Hvernig átti skáld að nota gjöf Óðins eða Kvasis dreyra til að lofa Hvítakrist? Tungumálið var ónýtt og táknheimurinn hruninn og skáldin þurtu að finna sér nýtt tungumál til að tjá trú sína í ljóði. Menn bjuggu til nýjar kenningar eins og himnasmiður, yfirbjóðandi engla, skapari jarðar. Það gekk ekki að blanda þessum heimsmyndum saman, jörðin var brúður Óðins og móðir Þórs. Augljóslega var ekki hægt að tala um Guð sem skapara Óðins brúðar.

Í fyrstu var Kristsmyndin vissulega nokkuð bjöguð, honum var lýst sem sigursælum herkonungi enda hefur forfeðrum okkar varla þótt mikið koma til manns sem réttir fram hina kinnina og fórnaði að lokum sjálfum sér í stað þess að berjast hetjulega. En hjálp var í vændum. Sunnan úr álfu bárust haugar af trúarlegum ljóðum og kristilegum ritum þar sem skáldin gátu sótt fyrirmyndir og innblástur. Tungumálið auðgaðist af nýjum orðum sem fylltu skarðið sem heiðnu kenningarnar skildu eftir sig: kross, synd, samviska, náð, helvíti. Þegar sögurnar, orðin og táknheimurinn var allur kominn í höfn áttu skáldin ekki í vandræðum með að yrkja. Fram á 20. öld má segja að nálega hvert einasta stórskáld Íslendinga hafi ort innblásin trúarljóð. Það er eins og efinn hafi ekki hvarflað að neinum. Jóhannes úr Kötlum orti barnslega einlæg ljóð í sinni fyrstu bók árið 1926:

Blíða Jésúbarn!
Beint í ríki þitt
láttu lýsa mér
litla kertið mitt!

,,Nóttin helga heitir Þetta ljóð. Árið 1939 kemur út bókin Hart er í heimi, dekkri jólamynd er í ljóðinu ,,Biðjið og yður mun veitast. Barn biður Jesú um kóngakerti til að lýsa upp nóttina og bíður við gluggann eftir engli:

Og síðan einhver hulin hönd
með hrjúfum pensli dró
á döggvað glerið gaddað blóm
í grimmúðlegri ró.

Jóhannes varð einna fyrstur til að brjóta af sér hlekki rímsins og það er eins og menn hafi brotið af sér Guð í leiðinni. Það má segja að nútímaljóðið hafi strax orðið form efa, spurnar eða tómhyggju. Holur rómur svarar í ljóði Steins Steinars: Ekkert, ekkert. Hannes Pétursson yrkir í Söngvum til jarðarinnar: ,,Handan við lífið bíður ekkert, ekkert. Halldóra B. Björnsson birtir ,,Órímað ljóð árið 1949:

í köldu myrkri jarðarinnar
endar ferð vor
og vér vitum ekki lengur
að þessi ferð var farin.

Ef örlaði fyrir vissu var það frekar vissa um að ekkert biði okkar eftir dauðann. Ef maður skoðar nútímaljóðlist á Íslandi síðustu 50 ár er ekki hægt að finna dæmi um mörg trúarleg kristin ljóð og engin þeirra komast nálægt þeirri sannfæringu sem einkenndi ljóðlist Íslands í þúsund ár.

Það má því segja að skáld sem ætlar sér að yrkja trúarleg nútímaljóð í upphafi 21. aldarinnar standi í svipuðum sporum og þau sem reyndu fyrst að yrkja um Guð á Íslensku. Alveg eins og fornskáldið yrkir í framhaldi af sterkri hefð, þá yrkir nútímaskáld í framhaldi af sterkri hefð nútímaljóðsins. En í hvorugri hefðinni eru sterk fordæmi fyrir yrkisefninu, trúnni á Guð. Staða skáldanna gagnvart tungumálinu er svipuð, dróttkvæða skáldið þurfti að smíða nýjar kenningar um hinn nýja Guð því stór hluti skáldlega orðaforðans og kenningaheimsins var hruninn. Nútímaskáldið er í svipaðri aðstöðu, það getur ekki notast við gamla kristilega orðaforðann á sama hátt og gert hefur verið um aldir, flest orðin eru bitlaus, önnur eru orðin að táknum fyrir klisjur, helgislepju, tilgerð eða væmni. Mörg eru einfaldlega orðin sjálfvirk í málinu og kalla ekki á nein viðbrögð, hver kippir sér upp við synd? Hvaða merkingu hefur náð, almætti, kærleikur, dýrð, miskunn, himnaríki? Hvaða merkingu hefur ljós í flóðlýsingu nútímans?

En það er einn grundvallarmunur. Þegar fornskáldið átti í vændum flóðbylgju af orðum, táknum og trúarljóðum til að vinna úr, hefur nútímaskáldið fáar fyrirmyndir til að styðjast við. Kirkjan notast ennþá við öll gömlu orðin og engin stofnun úti í heimi dælir í okkur nýjum orðum eða hugtökum. Ef skáldið ætlar að hafa einhver áhrif á lesendur sína verður það að feta sig út í tómið. Það verður að smíða ný orð, búa til nýja merkingu úr gömlum orðum og finna nýja leið til að nálgast guðdóminn, annars verður það ekki tekið alvarlega. Ef trúað skáld vill yrkja inn í lifandi bókmenntahefð nútímaljóðlistar verður það að skapa nýtt tungumál til að tjá trú sína og vonast eftir guðlegum innblæstri.

Andri Snær Magnason

Greinin birtist áður í Lesbók Morgunblaðsins, árið 2000.