Það er merkilegur talandi sem grípur sumt fólk þegar það byrjar að tala um ljóðlist, og einkennist af því að svo virðist sem fjölmargt fólk virðist alls ekki gera sér grein fyrir því að ljóðlistin er ekki einvörðungu íslenskt fyrirbæri. Menn leita upphafs módernismans í Stefáni Herði - ef ekki bara í Jónasi Hallgrímssyni - spyrja sig hvort verið geti að ljóð beri hvorki stuðul né höfuðstaf - er það þá ljóð? Ég var spurður þessarar spurningar í fúlustu alvöru á dögunum, af eldri konu, en ég átti líka kærustu á unglingsárunum sem var á því að svo væri alls ekki. Ef ég man rétt hafði hún meira og minna alla fjölskyldu sína á bak við sig í þessu, og þetta var hvorki illa gefið fólk né þröngsýnt, og umkringt kveðskap - ég hef aldrei kynnst fjölskyldu sem orti jafn mikið. Rétt er að geta þess að germanski siðurinn stuðlasetning hefur ekki tíðkast annars staðar en á Íslandi síðan hann dó út í Noregi, á 14. öld, og skyldi ekki rugla því reglubundna stílbragði saman við aðra hljóðstafasetningu (e. alliteration).

Hitt er svo aftur annað að enn virðist vera nokkur hefð fyrir því að skjóta inn stuðlasetningu í ljóðaþýðingum þar sem stuðlasetning á ekki heima. Reyndar virðast íslenskir ljóðaþýðendur í gegnum tíðina hafa sýnt fríljóðum ansi litla virðingu á köflum. Fræg eru auðvitað dæmin þar sem fríljóðin eru einfaldlega snúin niður og bundin, stuðluð og rímuð - enda er á íslenzku ekki hægt að yrkja án stuðla, þótt Sigfúsi Daðasyni hafi þótt hugmyndin fyndin fyrir um 55 árum síðan - en lævísari eru fríljóðin þar sem einfaldlega er troðið inn íslenskum stuðlum.

Fyljan blakka, fullur máni
forði olíva í mal mínum.
Þó ég kenni krákustíga,
kemst ég ei til Córdoba.

Svo þýðir Jón Ármann Héðinsson annað erindi Canción de jinete eftir Federico García Lorca, og lætur sér reyndar ekki duga að stuðla ljóðið, heldur stuðlar titilinn líka: Reiðmannsraul heitir það sem Jóhann Hjálmarsson kallaði Saung riddarans, Geir Kristjánsson Förusveinsljóð, Helgi Hálfdanarson Kveðið á hestbaki, Guðbergur Bergsson Söng reiðmannssins, Þorgeir Þorgeirson Riddarastef og Hallberg Hallmundsson Reiðmannssöng. Af takmarkaðri spænskukunnáttu held ég að Guðbergur og Hallmundur séu bókstaflegastir, og ég held það sé alveg óhætt að fullyrða að „cancíon“ sé ekki „raul“ - en ljóðið kemur úr bókinni Canciones, eða Söngvar, sem þá myndi væntanlega heita Raul hjá Jóni Ármanni. Ég er ekki einu sinni viss um að það sé rúm fyrir raul í spænskri þjóðarsál, sem er aðal Lorca.

Jón Ármann er reyndar ekki einn um að stuðla ljóðið, það gerir Þorgeir líka:

Foli blakkur, birta af mána.
Búin vel mín nestistaska.
Veginn nú í nótt ég rata
en næ þó vart til Cordoba.

Nú lætur kannski einhver sér detta í hug að þetta séu gamlar þýðingar, eitthvað íhaldsþrugl frá íslenskum ljóðmiðöldum, en svo er ekki. Þessar þýðingar Þorgeirs og Jóns Ármanns birtust báðar í Lesbók Morgunblaðsins, þess fyrnefnda 5. mars 1994 en þess síðarnefnda tveimur árum síðar, 16. mars, 1996.

Upprunatextinn er svona:

Jaca negra, luna grande,
y aceitunas en mi alforja.
Aunque sepa los caminos
yo nunca llegaré a Córdoba.

Nú er ég langt í frá neinn sérfræðingur í spænsku - ég satt að segja skil hana ekki orðabókarlaust. Mér er hins vegar alveg ljóst að þetta er ekki sama ljóðið, hér er formið, tónfall og rytmi ljóðsins, algerlega svikið. Af þeim sjö þýðingum sem finna má í bókinni Gustur úr djúpi nætur eru einungis tvær sem fylgja grunnformi þessa fríljóðs, og svíkja ekki (umfram það sem eðlilegt getur talist) línuskiptingu eða greinarmerkjasetningu ljóðsins - það eru þýðingar Geirs Kristjánssonar og Guðbergs Bergssonar.

Jóhann Hjálmarsson fjarlægir öll greinarmerki - 8 punktar, 5 kommur og 3 upphrópunarmerki farin út í veður og vind. Reyndar hefði verið gaman ef einhver hefði haldið spænsku ¡upphrópunarmerkjunum!, sem eru reyndar ekki rétt í spænsku útgáfunni af ljóðinu heldur (þau eru !svona!, þ.e. bæði með höfuðið í sandinum). En það er aukaatriði - veitir spænskt atmos en skiljanlegt að íslenskum þjóðernissinnum (sem við erum jú öll) blöskri hugmyndin um slíkt.

Helgi Hálfdanar og Þorgeir Þorgeirson fella báðir saman fyrstu tvö erindin - sem mér finnst svo skrítið að ég hlýt að velta því fyrir mér hvort slík útgáfa hafi fundist af ljóðinu, af hendi Lorca. Þetta er sérstaklega furðulegt vegna þess að ljóðinu er lokið upp og lokað aftur með samhljóðandi erindi:

Córdoba.
Lejana y sola.

Eða eins og Guðbergur þýðir:

Córdoba.
Fjarlæga og eina.

Á spænskunni eru fimm erindi - fyrsta er tvær línur, annað, þriðja og fjórða eru fjórar línur og síðasta er tvær línur (fyrsta erindi endurtekið). Það skiptir máli, raunverulegu máli, að þessar tvær línur fái að standa einar sér, í upphafi og enda ljóðsins, umkringdar þögninni.

Raunar er erindaskipting Þorgeirs enn furðulegri, því hann fellir saman fyrstu átta línurnar í sjö línur, með því að hafa upphafslínunurnar í einni „Cordoba ein í órafjarska“, sem í lokaerindinu birtist reyndar í tveimur: „Cordoba/ ein í órafjarska“.

Í þessum fyrstu sjö línum spænir hann sér leið niður í mitt þriðja erindi - sem er ekki skipt með punkti hjá Lorca, en auðvitað hjá Þorgeiri - tekur svo síðustu tvær línur þriðja erindis, skellir þeim saman við fjórða erindi, og lýkur þessu svo rétt á fimmta erindi. Ljóðið er þá þrjú erindi en ekki fimm: 7 línur / 6 línur / 2 línur. Fyrsta erindið er rétt stuðlað (nema fyrsta lína er sjálfstæð um stuðla), annað og þriðja frjálslega stuðlað.

Meðal þess sem tapast við þetta, fyrir utan reglulega byggingu ljóðsins, er takturinn sem slæst með því að hvert fjögurra línu erindi hjá Lorca (og í hinum þýðingunum) endar á sama orðinu „Córdoba“, og hin samhljóða tveggja línu erindi sem opna og loka ljóðinu byrja bæði á þessu orði.

Mér finnst svolítið fyndið þegar Jón Ármann þýðir hið spænska „ay“, sem endurtekið er í ljóðinu, sem „o“. Athugið, ekki einu sinni sem „ó“, eins og Jóhann, heldur sem „o“. Eitthvað verður „raul“ Lorca máttlausara með o-i en ay-i. Auk þess fellir Jón niður upphrópunarmerkin, sem lagt við o-ið og raul-titilinn fær mann til að trúa að þetta sé allt saman meðvitað - verið sé að breyta hinum æpandi passjóneraða Lorca í fúllyndan skrifstofuklerk.

Greinarmerki eru næstum rétt hjá Hallbergi - sem breytir einu upphrópunarmerki í punkt, og fellir niður eina kommu (á meinlausum stað).

Þegar hefur verið vitnað til annars erindis í meðförum þeirra Þorgeirs Þorgeirsonar og Jóns Ármanns Héðinssonar – auk upprunatextans – en fyrir áhugasama sem ekki eru með þýðingarnar við höndina hljóma hinar fimm útgáfur þessara lína svo:

Lítill svartur hestur fullt túngl
og olíuber í tösku minni
Þótt ég rati veginn
næ ég aldrei til Kordóvu

(Jóhann Hjálmarsson)

Klárinn svartur, máni stór,
olífur í söðulpússi.
Vel sem ég þekki leiðirnar
aldrei næ ég Cordoba.

(Geir Kristjánsson)

Klárinn blakkur, tunglið fullt,
og ólífur í skreppu minni.
Víst rata ég veginn,
en kemst þó aldrei til Kordóvu.

(Helgi Hálfdanarson)

Svarta hryssa, stóra tungl
og olífur í malnum mínum.
Þótt ég þekki vegina
kemst ég aldrei til Córdoba.

(Guðbergur Bergsson)

Svartur hestur, fullt tungl,
og ólífur í hnakktöskunni.
Þótt ég rati alla vegu
kemst ég aldrei til Kordóvu.

(Hallberg Hallmundsson)

Það er vel mælandi með bókinni, Gustur úr djúpi nætur, og sérstaklega áhugavert að skoða þau ljóð sem eiga sér margar þýðingar - að sjá hvaða augum menn líta þýðingarstarfið. Mér finnst oft fullmikið fara fyrir endursköpun, að menn séu að reyna að yrkja Lorca upp á nýtt eins og útilegumenn í Ódáðahrauni væru sígaunar. Það er skiljanlegt að margt sé illþýðanlegt, en maður hefði þó haldið að einna auðveldast væri að flytja erindaskipan og greinarmerkjasetningu á milli indó-evrópskra tungumála.

En sitt sýnist hverjum og allar þær saman ræðurnar. Það er ekki meiningin að banna mönnum að gera hlutina eftir sínu nefi, einungis benda á hvað samræmist ekki mínu eigin. Í raun eru þetta gersemar í þeim tilfellum þar sem, eins og hér, finnast margar ólíkar þýðingar ljóðsins – en jaðrar við fölsun þegar færri eða engar útgáfur ljóðsins eru til fyrir, og lesendum, sem ekki tala upprunamálið, er gert að treysta á að sú sem þeir fá upp í hendurnar sé hliðholl orginalnum. Sú fölsun getur reyndar verið frjó, skemmtileg, og jafnvel frábær – og er áminningin kannski fyrst og fremst þá þess efnis að taka beri ljóðaþýðingum með þeim fyrirvara að þar séu alltaf ný verk á ferð, og misjafnt hversu mikið af anda orginalsins þau flytja með sér. Eins og sagði hér í upphafi eru merkilega margir þeirrar skoðunar að ljóðlistin sé íslenskt fyrirbæri, og því kannski ekki svo undarlegt að erlend ljóð séu þýdd eins og þau hafi alltaf átt heima á Snæfellsnesinu.

Eiríkur Örn Norðdahl

Greinarhöfundur gaf nýlega út ljóðaþýðingasafnið 131.839 slög með bilum. Frekar má fræðast um það með því að smella hér, og formála bókarinnar má lesa með því að smella hér.