I

Á dögunum sagði ég, í pistli hér á Tregawöttunum, að mér virtist margt fólk vera á þeirri skoðun – nánast óafvitandi – að ljóðlist væri íslenskt fyrirbæri. Þessu til stuðnings má benda á margt, t.d. þá staðreynd að erlendar ljóðabækur fást vart keyptar í höfuðborg landsins, og eru lítið keyptar inn á bókasöfn. En auðvitað er þessi hugsunarháttur hluti af stærri og enn þröngsýnni þankagangi: Ljóðlistin er eitthvað eitt, með mögulegu viðbótinni þetta eitt lýtur ákveðnum óbeygjanlegum reglum. Lengi vel lýsti þetta sér svo á Íslandi að ljóð innihéldu sömu formreglurnar – þar fóru stuðlar og höfuðstafir fremstir í flokki, en strax í kjölfarið kom rím og liðaskiptingar. Dýrast var kveðið í margsannaða bragarhætti, sem unnu sér þegnrétt á Íslandi einn af öðrum – frá runhendum til ítalskra sonnettna – þó aðrir vinsælir hættir í Evrópu hefðu orðið út undan, til dæmis hið malasíska pantún, sem Victor Hugo gerði vinsælt – og hækan fékk ríkisborgararétt með þýðingum Helga Hálfdanarsonar um miðjan sjötta áratuginn. Þess má reyndar geta að oftar en ekki bundu þýðendur ljóð í hefðbundnum háttum í stuðla og höfuðstafi, þó þeir ættu þar ekki heima á upprunamálunum.

Þegar við heyrum lag greinum við tóna og vitum að það er lag; þegar við sjáum bíómynd störum við í ljósið og ekkert fer á milli mála – við spyrjum okkur ekki: „er þetta lag/kvikmynd“, sama hversu teygt er á forminu. Við spyrjum ekki hvort kvikmyndin sé lag þegar tónlist er leikin undir, og við spyrjum okkur ekki hvort lagið sé ljóð þegar í því er texti, eða hvort það sé kvikmynd þegar við horfum á myndbandið í sjónvarpinu. En þegar ljóð er sungið, teiknað, kvikmyndað, æpt eða leikið – þegar það lýtur ekki þeim undarlegu (og ástæðulausu) reglum sem við höfum sett okkur um ljóð er spurt: „Er þetta ljóð?“

Skoðum þetta:

Þetta er „sonnettan“ Figurato, Part I, Compendio del Gran Volume de l’Arte del Ben Scrivere eftir kallígrafistann Giovanni Battista Palatino. Í ljóðaþýðingunni fyrir neðan myndljóðið er myndum skipt út fyrir orð – svo að, til dæmis, í stað „gl’ [mynd af augum] stendur „gli ochi“ eða „augun“. Ljóðið er frá árinu 1566.

Myndljóð eru ekki nýtt fyrirbæri, og þó sjálfsagt flestir sem á annað borð hafa áhuga á að vita það séu sér algerlega meðvitaðir um það, er ekkert að því að minna á það – því rétt eins og talandi manna getur gefið til kynna að ljóðlistin sé íslenskt fyrirbæri, hneigist fólk oft til þess að tala um tilraunakveðskap eins og hann hafi orðið til á 20. öldinni. Það skiptir svo sem litlu þótt íhaldsmenn í kveðskap séu haldnir slíkum vitleysisbólgum, en er verra ef það smitar út frá sér til almennings.

Vart er raunar skárri sú athugasemd að tilraunakveðskapur sé ekki „nýr af nálinni“ – myndljóðið hafi verið gert, afgreitt, textabrenglið búið, pólitík „hræði burt lesendur“ (eins og stungið var upp á af einum spyrjanda á panel á ljóðaráðstefnu Nýhils í Norræna húsinu á dögunum) og kátínan hafi lokið sér af, fyndna kynslóðin öll flutt í Grafarvoginn og farin að taka lífinu alvarlega.

Hið fauskslega svar við viðleitninni við að brjótast út úr rígnegldum ramma íslenskrar ljóðlistar er eitt sífrandi: Ekki halda að þú sért neitt. Og það er ástæðulaust að gera lítið úr því. Sjálfsagt hefur það engin áhrif á þá sem þegar hafa fundið sér farveg, en skilaboðin sem það sendir þeim sem enn eru leitandi eru bæði heimskuleg og meiðandi.

II

Einhvers staðar í allri upphafningu ljóða og skálda á síðustu áratugum eða árhundruðum hefur skinhelgin runnið listinni í bein og merg, og hefur „fyndna kynslóðin“ engu breytt um það, eða þær formtilraunir sem þó hafa verið stundaðar á íslensku. Það best ég get séð er þessi skinhelgi alþjóðlegt fyrirbæri sem lýsir sér í því að ljóðlistin, eða frummyndarlegur óskapnaður hennar, er hið íhaldssama ljóð sem er líklega til í fjórum myndum (og einhverjum blöndum þeirra fjögurra):

1) Bundið – ljóð sem fylgir hefðbundnum bragreglum, jafnan nokkurs konar nýformalismi – forminu nánast beinlínis beitt sem „afturhvarfi“, e-konar nostalgískri draumhyggju. Jafnan mæla málsvarar þessa á þá leið að ljóðið hafi „tapað vinsældum sínum“ í gin módernismans, og láta þannig í skína að vinsældir ljóðlistarinnar séu það sem mestu skiptir í skáldskap (sem að mati undirritaðs er stök þvæla). Rétt er að geta þess að mörg þessara skálda ídolísera skáld sem á sínum tíma voru róttæk og undir miklum erlendum áhrifum – t.d. Jónas Hallgrímsson, eða Victor Hugo.

2) „Konfessjónal“ kveðskapur – játningaljóðin sem tjá lífseymd eða lífsgleði ljóðmælanda/ skáldsins vefjast um þá persónu sem mælir og veita jafnvel (réttar/falskar) viðkvæmar upplýsingar um mælandann og fólkið í kringum hann. Hér eru oft á ferðinni hugmyndir um ljóðlistina sem kollektífa þerapíu, og skáldið jafnvel sem eins konar flytjanda hinna innstu viða mannkyns, þeirra „félagslegu kvilla sem hrjá okkur öll“. Eins og með önnur ljóðform var þetta upphaflega stundað af róttækum skáldum sem leituðust eftir að brjóta ljóðinu ný lönd – sbr. t.d. Walt Whitman, Allen Ginsberg og Dag Sigurðarson. Ég held það sé óhætt að fullyrða að þetta sé sú tegund kveðskapar sem mest hefur verið ort síðustu áratugina – þó ekki endilega beri mest á því innan „skáldaheimsins“, sem leggur meiri stund á næstu tvær myndir ljóðlistarinnar – heldur er frekar um að ræða ljóð sem birtast á mjólkurfernum eða er póstað á ljóð.is. Í mörgum öðrum löndum er þó meira um vinsæl (og fær) játningaskáld.

3) Móderníska myndljóðið. Hér er „veröldin“ ýmist tjáð með „knöppum myndum“ eða „ríku myndmáli“ – „ég“-ið er fjarri góðu gamni. Myndirnar geta staðið einar, þeim má stilla upp tveimur og tveimur saman eða raða upp í stóra myndhrauka. Í bókinni „Hugtök og heiti í bókmenntafræði“ segir meðal annars um myndmál: „Mynd er einatt sjálfstæð, afmörkuð heild og gefur m[yndmál] höfundi kost á að skapa eigin heim; vekja tilfinningar lesandans þar sem hugsanir skáldsins og reynsla birtast fyrir hugskotssjónum hans með áþreifanlegum hætti. […] Hlutur m[yndmáls] hefur farið vaxandi, einkum í ljóðlist. „Í eldri ljóðum er tíðara að myndin sé fyrst og fremst notuð til útskýringar hugsunum og hugmyndum en að slíkir efnisþættir séu uppistaða kvæðisins og ákvarði byggingu þess“ (Óskar Halldórsson. Frumkvöðlar nútímaljóðlistar lögðu mikla áherslu á möguleika m[yndmáls], t.a.m. taldi T.S. Eliot að myndin ætti að vera aðalatriði ljóðsins og eins konar hlutlæg samsvörun ákveðinnar tilfinningar“.

Svo hefur reyndar farið, að mér sýnist, að myndmálsnotkun sem slík hefur orðið að nokkurs konar dagsskipun í póesíu – henni er mikið beitt í öllum tegundum kveðskapar – að slíku marki að ljóð þar sem ekki er að finna augljóst myndmál verður ólæsilegt ljóðalesanda, sem jafnan tekur upp bók með fyrirfram gefnar hugmyndir um hvað þar verður að finna. „Er þetta ljóð?“ spyr hann með bókina í höndunum, bók sem er full af einhverju tungumáli sem kann ekki að fara í gegnum vitlaust forritaða ljóðskynjunarvélina.

Móderníska myndljóðið er raunar langt frá því að vera eitt stakt form, og teygir sig allt frá japönsku hækunum í gegnum fyrstu módernistana, ímagista og súrrealista og út í flarf-ljóðlistina, og mun sjálfsagt halda áfram að dómínera lengi enn – enda versatílt form sem má nota á ýmsa vegu, og er niðurstaðan langt í frá alltaf banöl, en sökum þess hversu sterk tenging er á milli hugmyndarinnar um ljóðlist og myndmál verða ljóð sem fyrst og síðast er ætlað að fylla upp í „hugmyndina um ljóð“, ljóð sem eru skrifuð eins og eyðublöð eru útfyllt, í þessu formi og eru því mörg þeirra sem maður rekst á frekar hversdagsleg og haldin litlum listrænum skriðþunga.

4) Heimspekilega ljóðið er að hálfu leyti narratíft, þó það sé oft á tíðum myrkt, og fjallar um veröldina og erfiðleikana sem fylgja því að „vera maður.“ Það er túlkanleg, oft nærri því abstrakt, málpípa skáldsins, verkfæri til að setja fram spurningar um „lífsins táradal“, og er jafnan ríkt af retórískum töfrabrögðum eins og endurtekningum, hliðstæðum, mótsögnum og vísunum. Þetta sýnist mér vera það ljóðform sem kemur næst á eftir móderníska myndljóðinu í vinsældum meðal „starfandi skálda“.

Engin ofangreindra birtingarmynda ljóðlistarinnar er slæm í sjálfu sér, en staða þeirra sem ráðandi hugmynda um ljóðlist getur verið skaðleg fyrir bæði skáld og lesendur – skáldin því þau veigra sér við að stíga út fyrir þessa ramma og lesendur því þeir gera sér stundum fyrirfram of sterkar hugmyndir um við hverju þeir eiga að búast af ljóðum. Eins og með aðra list skiptir hér mestu hvernig staðið er að verkinu. Dæmi um yngri íslensk samtímaskáld sem beitt hafa þessum formum af kænsku, og óþefslaust, eru: fyrstnefnda forminu, Sölvi Björn Sigurðsson (Gleðileikurinn djöfullegi), þriðja forminu Gerður Kristný og fjórða forminu Haukur Ingvarsson. Mér dettur ekki í hug neitt ungt íslenskt játningaskáld, en Bjarni Bernharður er dæmi um gott samtímajátningaskáld, þó ekki sé hann kannski ungur lengur.

Eins og sjá má af upptalningunni er hin íhaldsama ljóðlist hins vegar ekki óbreytanleg, þó hún fari hægt um dansgólfið – hún kemst að lokum yfir götuna, svo gripið sé til líkingar Davíðs A. Stefánssonar um að ljóðið sé eins og gömul kona á leið yfir götu.

III

Eins og getið var hér að ofan hefur ákveðin skinhelgi verið samfara ljóðlistinni um æði langt skeið, og hafa reglulega birst íkonoklastar sem vilja þessari skinhelgi ekkert gott. Nýleg dæmi eru „Listaskáldin vondu“, Medúsa og „Fyndna kynslóðin“. En líkt og myndljóðlistin er þessi tilhneiging ekki heldur 20. aldar fyrirbæri, ekki einu sinni á Íslandi, og má þar minnast afhelgandi og kátínuþrungins kveðskapar átjándu aldar skáldsins Þorbjörns Þórðarsonar, Æra-Tobba, hvers kvæði má mín vegna vel fella undir hljóðaljóð, þó ekki séu til neinir upplestrar á þeim úr munni skáldsins:

Loppu hroppu lyppu ver
lastra klastra styður.
Hoppu goppu hippu ver,
hann datt þarna niður.

og

Umbrum brumbur og ambrum bramb og axindæla.
Skrúfara rjúfara skrokk í væla.
Skrattinn má þeim dönsku hæla.

og

Vesenis tesenis tera
viðrini veit ég mig vera.
Hallara stallara stótin
himbrimi kallar við fótin.

Það er kannski ekki með öllu ófrjótt að bera þetta saman við nýmóðins hljóðaljóð á borð við þau sem Christian Bök hefur borið ábyrgð á upp á síðkastið, ljóð eins og Mushroom Clouds, eða þetta, Motorized Razors.

rotozaza whipsaw
zoom
zang
tu m’ tu m’ dada

roborama buzzsaw
buzz
bazooka buzzbomb
bang zang
zing zing zipgun
zulu
acid jazz
is zaum jiujitsu

xerox juggernaut
jaws of a jigsaw
ripsaw zumburook
blunderbuss boom

Svona hljómar ljóðið í flutningi Christians á Audiatur hátíðinni í Bergen í október síðastliðnum.

Það er ekki auðvelt að gera sér í hugarlund hvernig ljóð Æra-Tobba hljómuðu í hans eigin flutningi, þó líklega hafi þau ekki verið í stíl Böks – en mér þykir nokkurn veginn efalaust að þau hafi ekki heldur verið fyllilega hefðbundin í flutningi, einfaldlega fyrir þær sakir hvað þau eru óhefðbundin í samningu, fyrir þær sakir hvað höfundurinn var óvenjulegur.

En hljóðaljóðlist er margslags – með og án tónlistar, með og án narratífu, með og án skiljanlegra setninga, með og án skiljanlegra orða – og það er meira að segja til hljóðaljóðlist sem ekki inniheldur nokkur fónem – inniheldur hvorki mennskar raddir né annars heims. Þau Ida Börjel og Mathias Kristersson hafa gert a.m.k. tvö slík ljóð, og má heyra annað þeirra hér.

Söndag V. 42 Disponentgatan

Er þetta ljóð? Og ef svo er, hvað gerir þetta að ljóði? Verkið bendir auðsjáanlega á tungumálið – það hefur með tungumálið að gera. Annars verður þetta ljóð rætt frekar í þættinum Kallfæri á RÚV, sem undirritaður hefur umsjón með og fer væntanlega í loftið á nýju ári – og engin ástæða til að ræna þann þátt af þeirri umræðu, og ég læt því nægja að benda á að mögulega hafa flest 20. aldar ljóð einhvern tíma hljómað eitthvað á þessa leið.

IV

Í fyrsta kafla þessara skrifa minntist ég lítillega á myndljóð, og gaf dæmi um sonnettu eftir Giovanni Battista Palatino frá sextándu öld. Myndljóð eru ekki, frekar en önnur ljóðlist, við eina fjölina felld. Í dæminu sem ég tók hér fremst var orðum einfaldlega skipt út fyrir myndir, eins og gerist í rebus-gátum þeim sem hafa verið birtar í evrópskum dagblöðum í fleiri áratugi. Myndljóð eru þau verk sem með myndrænu sinni benda á tungumálið – með því að fjarlægja eða færa til orð, slíta þau í sundur, skipta þeim út fyrir myndir, skipta myndum út fyrir orð, raða orðum/bókstöfum upp í myndir eða myndum upp í orð/bókstafi.

En myndljóð þurfa ekki – frekar en önnur ljóð reyndar – að vera samansett úr skiljanlegum orðum. Íslenskt dæmi má nefna, Án orða: konkretljóð eftir Óskar Árna, sem ég á því miður ekkert dæmi til að gefa úr, en þar eru einfaldar myndir gerðar úr bókstöfum. Erlend dæmi eru fjöldamörg, og líklega hefur kanadíska skáldið bpNichol náð einna mestri frægð fyrir slíkt. Hér getur að líta ljóðið Eyes (Augu) frá árunum 1966-67:

Aðra túlkun á sama fyrirbæri má finna hjá Aram Saroyan:

Þetta ljóð er svonefnt „pwoermd“, eða lojróðð (ljóðorð). Annað svipaðrar tegundar eftir Saroyan olli mikilli misklíð í bandarískum ljóðheimi, og allt upp í þingsali í Washington, þegar það var valið í The American Literary Anthology árið 1968. Saroyan fékk greidda 750 dali fyrir eftirfarandi kvæði:

Þetta gerði að sjálfsögðu margan menningarpáfann æfan af reiði – enda var greitt per ljóð en ekki per orð – og þótti mörgum nóg um að Saroyan fengi jafn mikið greitt og höfundar langra bálka.

Þá má nefna hina bandarísku Mary Ellen Solt, hverrar Flowers in Concrete (Blóm í steypu/konkret) eru meðal þess fegursta sem undirritaður hefur séð í konkretlist. Hér getur að líta ljóðið Lobelia, frá árinu 1964.

Næstan má nefna kanadamanninn Derek Beaulieu – sem heimsótti einmitt ljóðahátíð Nýhils á síðasta ári – hér er eitt ljóð sem kallast Untitled for Natalie and Jeremy:

Beaulieu, sem er fæddur árið 1973, fæst ekki eingöngu við myndljóð utan orða, heldur líka við myndljóð utan bókstafa, og sem dæmi um það má nefna verkið Flatland. Til útskýringar á verkinu segir Beaulieu m.a.: „[Verkið er] svar við hverri síðu viktoríönsku vísindaskáldsögunnar Flatland, eftir E.A. Abbott, sem er satirísk saga sem gerir ráð fyrir tvívíðum alheimi þar sem einungis búa marghyrningar. Fyrir hverja síðu í skáldsögu Abbotts dró ég upp línu sem sýndi hvernig hver stafur birtist á síðunni. Útkoman er sería af tvívíðum myndum sem minna á útprentaðar jarðskjálftamælingar, hjartalínurit eða hlutabréfaskýrslur.“

Annað verkefni Beaulieus, sem vert er að nefna, eru dagblaðsmálverkin svonefndu. Skáldið valdi sér dagblað af handahófi, The Calgary Herald frá 18. júlí, 2002. Þvínæst skipti hann reitum blaðsins niður í átta flokka: alþjóðamál, innanlandsmál, landsbyggðamál, héraðsfréttir, viðskiptafréttir, íþróttafréttir, listafréttir og heilsumál. Þá fékk hver reitur sinn eigin lit, og Beaulieu málaði upp blaðið án orða, hverja fyrir sig af þeim 124 síðum sem í blaðinu voru. Hér getur að líta eina síðuna:

Verk Beaulieus miða oft að því að kortleggja það sem liggur að baki tungumálinu – táknkerfið sem situr á bak við táknkerfið sem við bjuggum til. Táknkerfið sem við vissum ekki að við hefðum búið til.

Bandaríska ljóðskáldið Jessica Smith vinnur með kenningar úr póststrúktúralískum arkítektúr í verkum sínum, og reynir að nota þær til að afbyggja rýmið á hverri síðu fyrir sig, í bókinni Organic Furniture Cellar. Þar segir hún m.a. í formála: „[Í bókinni] sækist ég eftir því að þróa það sem ég nefni „plastljóðlist“. Líkt og byggingar [japanska arkítektsins] Arakawa, bregðast þessi ljóð við fyrirfram skilgreindu staðfræðilegu rými, auk þess að bregðast við þeim setningafræðilegu strúktúrum sem finnast í höfðum lesenda. […] Með plastljóðlistinni vil ég breyta lestrarrýminu svo að sá eða sú sem lesi neyðist til þess að aðlagast þeim nýju strúktúrum sem myndast á hinum eiginlegu stígum hennar eða hans.“

V

Möguleikarnir eru endalausir. Nýtt eða ónýtt, konservatíft eða róttækt – mestu munar um að við, ljóðskáld og lesendur, gerum okkur grein fyrir því hversu gríðarstórt svið við höfum til að leika okkur á. Markmiðið er ekki endilega að sprengja endimörk alheimsins, heldur að kortleggja – framúrstefnumaðurinn er kúltúrelt sá sem stefnir þangað sem hann hefur ekki komið áður og skoðar það á undan öðrum í hans liði. Það þýðir ekki í sjálfu sér að þangað hafi enginn komið áður, að við höfum aldrei séð gervihnattarmyndir af vörubílum (eða „færanlegum gereyðingarvopnum“) – það er líka vert að ferðast til þeirra staða þar sem finna má fólk, jafnvel vini, og það ætti að vera öllum fyllilega ljóst að engir tveir sem fara í ferðalag á sama áfangastað upplifa það sama á staðnum eða flytja með sér sama farangur heim. Komi maður einhvern tíma að endimörkum alheimsins, springa þau af sjálfu sér.

Eiríkur Örn Norðdahl

Fleiri ljóðablóm Mary Ellen Solt má sjá hér.
Fleiri söguleg myndljóð má sjá hér
auk þess sem Ubu-vefurinn býður upp á gríðarlegt úrval framúrstefnuverka af öllum mögulegum tegundum.
Meira um Derek Beaulieu
Fyrsta kaflann í Organic Furniture Cellar eftir Jessicu Smith má skoða hér
Meira um Christian Bök
Meira um bpNichol
Meira um Aram Saroyan
Fleiri greinar um ljóðlist eftir EÖN