Í hversdagslífi
þjóðarinnar
eru æði mörg afrek unninn
og einatt hetjudáð sýnd,
sem aldrei er hampað eða hrósað.

En þótt okkur sjáist yfir
slík afreksverk,
vitum við vel,
að þau eru unnin dag hvern
um landið langt og breitt.

(Úr áramótaræðu fyrrverandi forsætisráðherra, Davíðs Oddssonar, árið 2001. Línuskipting er greinarhöfundar).

Í upphafi var orðið og orðið var lesið

Frá lokum þarsíðustu aldar og fram á miðja þá síðustu börðust menn um víða vesturveröld fyrir réttinum til að yrkja utan forms, eða í nýju frjálsara formi. Við þessi umskipti formsins varð til nýtt ljóðmál, ekki endilega flóknara en það sem gerðist fyrir – eins og stundum hefur verið haldið fram – heldur einfaldlega annað. Það var erfitt aflestrar. Að lesa Stefán Hörð Grímsson var kannski svipað því að reyna koma lófastórri kartöflu ofan í kokið. Að lesa Stefán Hörð Grímsson í dag er hins vegar eins og að bregða heitum hnífi á smjör, svo gripið sé til algengrar líkingar. „Þú grætur barnsauga mitt / en hin forhertu / sjáöldur hins vaxna / eru tárvana.“ [1] Líkingamál atómskáldanna er allt um kring – það þarf enginn að fá taugaáfall þó hann rekist á súrrealíska myndlíkingu, hún hefur verið gersneydd róttækni sinni, innlimuð í poppmenningu og daglegt líf. Í Landsbankanum eru áramót um hver mánaðamót og maður þarf ekki að brima lengi um internetið til að finna súrrealisma af fyrstu gráðu – maður fær hann beinlínis í pósthólfið sitt á hverjum einasta degi. Í ritgerðinni berwick [2] vitnar Andri Snær Magnason í ruslpóstinn sinn, og segir: „Við erum fyrsta kynslóðin sem getur lesið ljóð eftir vélar. Skynfæri okkar hafa verið undirbúin með dadaisma, súrrealisma og módernisma. Sem lesendur erum við komin til nægilegs þroska til að takast á við þetta verkefni.“

Ljóðlesendur samtímans búa svo yfir fleiri verkfærum en þeir sem lesa bara tölvupóstinn sinn – þeir eru sem dæmi vanir við lestur ýmissa bragforma, vanir að lesa í skipuleg táknkerfi ljóða, o.s.frv. Hér er ekkert van, þó margir vilji falla að fótum fram af leti þegar setningin gengur ekki málfræðilega upp frá vinstri til hægri – við erum öllum tólum búin, það eina sem skortir er áræðið til að nota þau.

En lestur er margt og neysla texta fer fram á ýmsan hátt. Bæði er hægt að nálgast framsetningu texta og upptöku hans frá nýjum og nýgervandi sjónarhornum. Upplestrar, hljóðsetning, myndsetning, uppbrot, orðbrot – möguleikarnir eru nær bókstaflega endalausir, og nær algerlega ónýttir. Ýmsir eiga það til að súpa hveljur og halda því fram að „allt hafi verið skrifað“ – á meðan fátt gæti verið fjær sanni. Möguleikar tungumálsins eru þúsund sinnum fleiri en mannkyn getur gert ráð fyrir að komast yfir á meðan jörð er byggð. Hins vegar er það auðvitað rétt að margir skrifhættir eru að ganga sér til húðar – margar nálgunaraðferðir að verða ansi þreyttar. Dugar þá ekki annað en að hrista af sér hugleysið og leita út úr hinu þreytta, þótt það sé erfitt og þótt það kalli á ótal misheppnuð verk, þótt það bjóði ekki upp á einfaldan skilning og tafarlausa lestrarnautn. Að njóta lesturs er, eðli málsins samkvæmt, notalegt. En þegar ort er beinlínis í þeim tilgangi að lesandi „njóti“, vandast málið. Þá er hætt við að tungumálið sé notað sem tæki til flutnings hins kunnuglega, frekar en sem það ítartól sem það getur verið – og á að vera, að mínu mati, og gerir ljóð að ljóði. Rétt er að taka fram að lesendum er farið að þykja ýmislegt notalegt, sem ekki alltaf var notalegt – og brútal lýsingar geta ornað mörgu ljúfu hjartanu. Hér er ekki átt við umfjöllunarefni, heldur aðrar nálgunaraðferðir við lestur og skriftir.

Íslenskan sjálf

Tungumál ljóðskáldsins ætti alltaf að vera það tungumál sem ekki er búist við – markmið ljóðtexta á ekki að vera að „renna ljúft niður“. Til þess höfum við sjónvarpið. Ljóðskáldinu er nauðsynleg neikvæð afstaða til tungumálsins; það er, ljóðskáld sem ekki vill eignast tungumálið er ekkert ljóðskáld. Það ljóðskáld sem er ánægt með íslenskuna eins og hún birtist í réttritunarorðabókum ætti að finna sér eitthvað spakara en orð að sýsla við. En þá ber þess að geta, að hin neikvæða afstaða til tungumálsins getur komið fram í ýmsu ansi ólíku. Háfrónskan [3] er, sem dæmi, ekki meiri eða minni „hoch-íslenska“ en hið gegndarlausa slettumál sem hefur einkennt táningatal í fleiri árhundruð – en hvorutveggja hefur möguleika á að verða hin háa íslenska, sú sem gengið er útfrá í orðabókum og málfræðileiðarvísum. Hvorutveggja er tilraun til nýs máls, sem er annað en það sem við búum við fyrir. Þegar Fjölnismenn „hreinsuðu“ íslenskuna, fylltu þeir hana af nýjum forritum, eða vírusum – nýrri virkni. Þeir drápu eina íslensku og settu aðra í hennar stað. Þetta móðurmálsmorð hefur átt sér stað margoft í flestum tungumálum, og vissulega líka í íslensku þótt kannski sé stigsmunur þar á og í mörgum öðrum tungum. Það er hins vegar ljóst að líklega eru þau tungumál ekki mörg sem breyst hafa jafn lítið á síðustu 1000 árum – ekki mörg lifandi tungumál í öllu falli, en það er eitt einkenni dauðra tungumála að þau hætta að morfast og breytast. Móðurmálsmorðið deyr út, og móðurmálið með.

Oft fær maður það á tilfinninguna að íhaldsmenn á mál ætli að knúsa tunguna í hel. Og þar á ég augljóslega ekki við háfrónskusinna, eða aðra byltingarsinna málsins, aðra þá sem vilja kollvelta ríkjandi málskipulagi og taka upp nýtt. Ég á við hina sem halda að réttritunarorðabækurnar hafi rétt fyrir sér – þá sem setja í brýnnar og skammast þegar einhver segir „mér langar“, „gnæfinginn hrynsporaði refspor í grænavítinu“ [4] eða „laggan var í bílskúrinni með örnina á helginni“ [5]. Þessi þrjú dæmi, sem eru úr þágufallssýki, háfrónsku og vestfirsku, eru öll jafn „röng“, sé málverndun höfð að leiðarljósi. Fleiri dæmi má taka – í þessu ljósi má ekki „eta bolsíur“, „beila á balli“ og „eitt foreldri“ fær ekki að vera til, frekar en „margar hamingjur“, „mörg verð“ – og einu sinni voru ekki til „margar vörur“.

Hið undarlega í þessu er að akademían, íslenskufræðin, hafa að mestu leyti snúið baki við þessum hugsunarhætti, og málverndunin er orðin alþýðusport – hvað sem líður pistlum Njarðar P. Njarðvík í Fréttablaðið. Og það er öllum ljóst sem líta í bækur sem orðnar eru hundrað-og-eitthvað ára að samræmd íslenska hefur lengst af ekki verið allsráðandi. Orðtæki, málshættir, málfræði, orðaforði, stafsetning – allt var þetta lengst af bæði persónubundið og svæðisbundið. Það er ekki einu sinni svo, að einungis hið nýstárlega, eins og óeðlileg setningaskipan, „hin nýja setning“, „málvillur“ og nýjar slettur eigi að hverfa á brott, heldur á sömuleiðis hið hefðbundna – á borð við mállýskur og háfrónsku – að hundskast, og hef ég persónulega reynslu af slíku, þegar kemur að samskiptum prófarkalesara við þau fáu einkenni í máli mínu sem kallast geta „vestfirska“.

Með aukinni samræmingu, auknum úniformisma, er líklegt að klafar vanahugsunar verði þyngri. Það skáld sem ekki er tilbúið til að sjá að ríkulegur merkingarmunur er á því að beita þolmynd eða germynd – umfram að annað sé „ísl-enska“ og hitt „íslenska“ – er ekki bara óvinur málsins, heldur umfram það óvinur ljóðsins. Dagskipunin er sú að maður eigi að hugsa í tungumálinu eins og maður fær það í hendurnar, líkt og það sé ættarpostulín sem eigi á hættu að mölvast mélinu smærra noti maður það af nokkru listfengi, hermi maður það ekki upp eftir réttritunarorðabókum. Þessi dagskipun er sjaldan sett í orð, og sjaldan er gengist við henni af fullu offorsi, en vélin malar þýðlega engu að síður og fólk er stöðugt „leiðrétt“. Á Íslandi finnst enginn höfundur sem skrifar annað mál en það viðurkennda – og slæðist fáeinar lífrænar málfurður með, kvarta ritdómarar undantekningalítið undan prófarkalesaranum. Þar sem ég þekki til erlendis gera ritdómarar og aðrir lesendur jafnan ráð fyrir að það sem skrifað stendur á bók, standi vegna þess að þannig vildi einhver hafa það. Það hafi nokkra merkingu.

Alfa og omega

Myndmálið hefur verið, og er, alfa og omega ljóðlistarinnar, myndmálið er ofræðisherra ljóðsins – í þeirri kytru tungumálsins hefur ljóðlistin búið, og þar býr vanahugsun hennar. Hvað gerist ef eitthvert skáldið tekur sig til og flytur að heiman? Allar líkur eru til þess að það muni ekki skiljast sérlega vel, að minnsta kosti ekki í fyrstu, en útkoman gæti verið glæsileg – væri vel að verkinu staðið.

Möguleikarnir til annarra stílbragða eru óendanlega margir, og ekki allir myndlausir. Ljóðið sem myndverk – konkret – er einn, og ljóðið sem staðfræði er annar, um það fyrrnefnda má nefna verk Dereks Beaulieus sem dæmi, eða Carnival Steve McCafferys, og það síðarnefnda hefur Jessica Smith hafið að kanna í bók sinni Organic Furniture Cellar, sem áður hefur verið rætt um hér á Tregawöttunum [6]. Sömuleiðis er týpógrafísk list dadaista meira og minna laus við myndhverfingar – í öllu falli þær tegundir myndhverfinga sem ráða ljóðlistinni.

Í eftirmála sem hinn þekkti ljóðbókmenntafræðingur Marjorie Perloff skrifar við bók Dereks Beaulieu, Flatland, segir m.a.:

„Á okkar tímum má betur lýsa því sem kallast „ljóð“ sem ákveðinni tegund styttri prósa. Vissulega er ljóðum okkar línuskipt en eins og okkur verður ljóst þegar við heyrum téð ljóð lesin upp þjónar sú skipting í raun ekki formrænu byggingarhlutverki: rödd skáldsins tekur ekki mark á línuskiptingunni, heldur leggur kapp á að klára „hugsunina“ sem að baki liggur. Það sem máli skiptir í slíkum ljóðum er ekki „formið“, hvernig sem við skilgreinum það hugtak, heldur tjáning ákveðinna tilfinninga, miðlun eins eða annars „frumlegs“ skilnings eða innsæis.“ – og bendir Perloff svo á að í raun séum við í greipum þess sem oulipistinn Jacques Roubaud kallaði Vers International Libre. Alþjóðlega fríljóðsins.

Áhugaverðustu ljóðskáld samtímans leita burt úr því venjulega og reyna að koma að tungumálinu úr óvæntri átt – að taka það í sundur og setja saman upp á nýtt, rífa á það gat og leyfa því að gróa saman, svo skrifa megi í örinu. Þessi afstaða til tungumálsins er að nokkru neikvæð, í því að hún hafnar hinu gefna og leitar einhvers sem ekki var til staðar, leitar tungumáls sem ekki var til. Þetta getur komið fram í dadaískum tilraunum til nýrra mála – frummála, zaúm – þetta getur komið fram í tilraunum til að búa til nýjan lesskilning, nýjar (frjálsar) lesáttir eins og Jessica Smith gerir, þetta getur komið fram í gegndarlausum „slettum“ fjölmálaskáldanna [7] (þar sem reyndar oft er óvíst, hvað er sletta og hvað rótmál), og þetta getur komið fram í róttækri málhreinsunarstefnu, á borð við þá sem Jónas Hallgrímsson rak á nítjándu öld eða þá sem Timbur-Helgi og háfrónskusinnar reka á þeirri tuttugustuogfyrstu.

Á dögunum var ég spurður hvernig ég skilgreindi ljóð, og svaraði því til að ljóð væri það sem bendir á tungumálið og notar til þeirrar bendingar hin ítrustu verkfæri tungunnar. [8] Hér skal tekið fram, svo ekkert fari á milli mála, að ekki er samasemmerki milli hugtakanna tungumál og íslenska. Á íslensku Wikipediu er ágætis skilgreining, sem í öllu falli hentar hér: „Mál er kerfi merkja, tákna, hljóða og orða sem notuð eru saman til þess að lýsa hugtökum, hugmyndum, merkingum og hugsunum. […] Tungumál er hugtak sérstaklega notað um þau mál sem að hafa hljóðkerfi.“ (skáletrun er greinarhöfundar). [9]

Bergmál með sokkin augu

Þegar stjórnmálamenn samtímans bergmála röddum fortíðar – syngja söngva um frelsi sem virðast einfaldar umorðanir á frægustu ræðum Vesturlanda – vita allir meðvitaðir einstaklingar að þeir eru að ljúga. Ekki svo að skilja að stjórnmálamennirnir trúi ekki sjálfum sér þegar þeir segjast berjast með frelsið að vopni – en þeir sem hlusta grannt heyra bergmálið. Þeir vilja ekki berjast með frelsið að vopni, heldur vilja þeir lifa í hlutverkum sem löngu eru horfin. Þeir vilja vera Churchill og Lincoln, Hannes Hafstein og Ólafur Thors. Orðanna hljómur er holur, og við vitum að hugsanir þeirra eru ekki þeirra eigin, því þeir tala ekki með eigin rödd heldur annarri sem þeir hafa að láni úr sögubók eða dáðum minningum úr barnæsku.

Svo er einnig oft farið með ljóðið í upphafi 21. aldarinnar. Það er sem betur fer ekki svo að gömul form, eða gamlar hugmyndir, séu með öllu ónothæf. En þá verður að beita þeim af ákveðinni meðvitund fyrir formi og innihaldi. En svo virðist því miður málum ekki háttað, heldur veður ljóðlistin uppi í einni alsherjar eftirhermu af sjálfri sér, eins og góður brandari endurtekinn ad nauseum.

Af þessum sökum leita öll bestu skáld samtímans, sem og annarra tíma, að nýju máli – þar skilgreinist sjálf ljóðlistin, hún yfirgefur tungumálið í leit að nýju tungumáli sem beint er gegn „þessum steinrunnu hugsunarvenjum og þrauttuggnu orðum og orðatiltækjum, sem sitja eins og gamall hlandsteinn á hverri blaðsíðu í hveri bók, í hverri blaðagrein, í hverju kvæði“, svo vitnað sé í fútúrískar yfirlýsingar Þórbergs Þórðarsonar. [10] Og það er hin eðlilegasta þróun að nýir hlandsteinar verði að gömlum hlandsteinum, að nýir skáldguðir verði ljóðlistinni að fótafjötri – þó það sé kannski ekki skemmtileg, eða einu sinni viðkunnanleg, þróun. Framvarðasveitir allra tíma hafa breyst í íhaldssama lyklaverði á seinni árum.

Á síðustu árum hefur á köflum brostið á með óveðri í sænskri ljóðlist vegna þess sem nefnt hefur verið – af neikvæðu röddunum – sprokmaterialismi, („tungumáls-efnishyggja“) og kennt hefur verið við tímaritið OEI, en mörg skáldanna sem þar hafa birt ljóð sín og greinar eru undir áhrifum bandarísku tungumálsljóðlistarinnar (e. language poetry). Því hefur verið haldið fram að skáldin reyni að framandgera mál sitt og framsetningu einfaldlega til að skiljast ekki. Og vissulega er þetta að nokkru satt – það er ekki auðvelt að skilja allt. Og líkt og einn ritstjóranna á OEI, Anna Hallberg, hefur bent á þá er alls ekki nauðsynlegt að skilja allt.

Bandaríska tungumálsljóðlistin og sænski sprokmaterialisminn eiga það sameiginlegt að áhersla er lögð á lesandann – eða enn nákvæmar, á lesturinn – og brotthvarf frá metafórísku máli og tjáningarljóðlist. Í stað metafórunnar eru tekin upp nafnskipti, eða metónymíur og synekdókur, og setningum er hliðskipað í ríkari mæli. Rétt er að taka fram að útskýringar af þessu tagi eru í besta falli grófar alhæfingar, en geta þó verið hjálplegar til að öðlast lágmarksskilning.

Í viðtali við tidskrift.nu sagði Anna Hallberg meðal annars um þær breytingar sem urðu á hennar eigin skáldskap, um það leyti sem hinn meinti sprokmateríalismi átti að hafa tekið yfir:

Það var mér mikil upplifun þegar ég skildi að maður gat snúið skriftunum á haus, og í stað þess að skrifa „að innan og út“ þá gæti maður skrifað „að utan og inn“. Veröldin varð stór. Ég gat skrifað um allt mögulegt. Og að nokkurri stund liðinni hætti ég að líta á „úthliðar“ og „innhliðar“ sem algerar andstæður. [11]

Nokkur áhersla var þó lögð á að gera útlægar myndhverfingar úr sænskri ljóðlist – í öllu falli hafa gagnrýnendur tekið OEI-skáldunum svo (en helstu skrif um sprokmateríalismann koma frá gagnrýnendum hans, OEI-skáldin kannast varla við hann sjálf). Í tímaritinu Nordisk Litteratur árið 2006 skrifar Daniel Sundström: „Sprokmateríalisminn réði lögum og lofum, og myndhverfingin var bönnuð.“ [12] Sams konar hugmyndir hafa komið fram hjá gagnrýnendunum Anders Olsson, Daniel Anderson og fleirum.

Hugmyndin er að mínu mati reyndar ekki svo galin: að banna myndhverfingar. Raunar væri það áhugaverð tilraun fyrir hvern sem er að skrifa skáldskap sem er algerlega gersneyddur öllu myndmáli, að svo miklu leyti sem slíkt er mögulegt. Líkt og fjölmörg skáld – allt frá dróttkvæðasmiðum til Oulipista – hafa haldið fram, hafa hömlurnar, hin ýmsu heftandi ljóðform, þau áhrif að þau þvinga hugsunina út af þeim brautum sem hún vill sigla í, þvinga hana upp úr farveginum og koma styr á skipulagið. Þau hjálpa til við að eyða „steinrunnum hugsunarvenjum“ og „þrauttuggnum orðum“ – þó þær dugi ekki einar og sér, og þá sérstaklega þegar formið sjálft er jafn þrauttuggið og hið alþjóðlega fríljóð sem áður var nefnt. Því hefur líka oft verið haldið fram að sonnettan sé hið fullkomnasta ljóðform sem smíðað hefur verið – og skal ég svo sem ekki bera á móti því – en hins vegar er alveg spurning hvort hefðbundin sonnetta sé, einmitt fyrir sakir fullkomleika síns og vinsælda, ekki ílát fyrir vanahugsun, rétt eins og móderníska myndljóðið, játningakveðskapurinn, hækan, rímur og önnur barmafull bökunarform gærdagsins?

Vinsældir ljóðsins

„Því meir sem listin er útþynnt, því meira aðgengi virðist fást að henni“, skrifar Charles Bernstein, í breiðsíðuárás sinni á hið bandaríska fyrirbæri, National Poetry Month.

„En aðgengi að hverju? Ekki að neinu sem fær lesanda eða hlustanda til þess að fá sterka tilfinningu fyrir því að ljóðlistin skipti máli, heldur að útvatnaðri útgáfu sem skortir hina menningarlegu egg og hina estetísku skerpu sem stærstur hluti vinsælda- og alþýðumenningar býr yfir. Eina ástæðan fyrir því að ljóðlistin skiptir máli er að hún hefur eitthvað annað að bjóða, nokkuð sem tekur kannski lengri tíma að melta, en er þeim mun magnaðra fyrir vikið, og sömuleiðis nokkuð sem þarf að eiga sér færri áheyrendur. Nokkuð sem ekki er betra en alþýðumenning, heldur er áríðandi valkostur við hana. Endursköpunin, það að búa til ljóðlist sem hæfir okkar tímum, er það eina sem fær ljóðlistina til að skipta máli. Og það þýðir, bókstaflega, að gera ljóðlistina að efni, að efla efnið eða hið efnislega í ljóðlistinni – hið hljóðræna, sjónræna, setningafræðilega, merkingarfræðilega. Ljóðlistin iðar af lífi þegar hún finnur leiðir til þess að framkvæma það sem einungis ljóðlistin getur framkvæmt, í fjölmiðlamettuðu þjóðfélagi, en er steindauð þegar hún þrammar í sömu gömlu fótsporunum.“ [13]

Ljóðið er almennt talið í uppsveiflu. Ég held að fæstir myndu neita fyrir þetta. Á norðurhveli jarðar eru líklega fleiri ljóð skrifuð nú en nokkru sinni fyrr. Ég er ekki viss um að hver bók sé lesin af fleiri lesendum, í öllu falli þætti mér hæpið að fullyrða að hver bók sé seld fleiri lesendum en áður – vitandi að ljóðabókahillur jafnvel æstustu skálda telja oft ekki margar bækur, og ljóðabókahillur annarra telja vart nokkrar bækur.

Ljóðið er hins vegar vinsælt. Það er lesið upp um allar trissur, birt á þúsund heimasíðum – það dettur inn á Youtube, er póstað á Facebook og Myspace, ljóðum er bloggað og bloggað er um ljóð. Það er hefð fyrir því að ræða þannig um bókmenntir á Íslandi, að séu margar bækur skrifaðar, mörg ljóð ort, margir upplestrar í gangi, sé allt í góðu gengi. Það er: Magn fremur en gæði, enda öllum sama um gæðin því það er ástæðulaust að lesa bækurnar. „And it really amazes me how much is published in this country of a mere 300,000 souls who seem to spend their evenings and weekends writing poems, novels, cook books and biographies“, skrifar Bjarni Brynjólfsson í Iceland Review þann 15. nóvember síðastliðinn [14]. Íslenskar bókmenntir blómstra.

Þá er rétt að geta þess að með gæði, á ég ekki við skemmtilegt og þaðan af síður notalegt. Ég á við krefjandi, eitthvað sem tekst á við tungumálið með ítrustu verkfærum þess – eitthvað sem endurskapar veruleika tungumálsins, endurskapar sjálft tungumálið. Það má vera hryllingur eða kvæði um sólina og vorið – það má vera merkingarlaust og það má innihalda harðan heimsósóma. En ljóð sem ekki tekst á við tungumálið, ljóð sem einfaldlega morfast fyrirliggjandi ljóðmáli – gömlum klisjum – tilheyrir einfaldlega ekki ljóðhefðinni. Þau eru málshættir. Orðskviðir. Skyndimyndir. Afgangar. Ljóðið stefnir að stöðugri framgöngu – og það sem hljómar eins og Sigfús Daðason árið 2007 er einfaldlega ekki gjaldgengt. Það er sorglegur karíkatúr af stórkostlegum orginalnum. Málið er dautt. Þetta tiltekna tungutak er dautt, það hverfur í glufur veruleikans eins og kameljón og púff! – ekkineitt.

Ljóðlistin snýst um annað og meira en seld eintök og ritdóma fyrir jólin. Hér eru aðrar eilífðir í spilinu.

Hversu margar bækur komu út í ár, sem ekki endurómuðu fyrst og síðast eitthvað annað en sjálfar sig? Hversu margar sérstakar bækur komu út í ár? Ég er ekki að spyrja hversu vel var farið með það sem var lagt upp með – heldur hversu margar bækur lögðu upp með eitthvað óvænt, og hversu mörgum tókst það? Hversu margir höfundar reyndu yfir höfuð að stíga út fyrir sína eigin vanahugsun?

Ráðandi raddir

Ljóðlistin talar eftir sínu eigin nefi, sem stíflast reglulega og fyllist vanabundnu orðalagi og vanaformi, svo erfitt verður um andardrátt. Þar er líka þörf á reglubundnum morðum og sköpunum – „there will be time to murder and create“, segir í ástarsöng Prufrocks, eftir Eliot – og bráðaskortur er á hvorutveggja, svo jaðrar við neyðarástand. Línulengd er vanabundin, orðaforði er vanabundin, setningaskipan er vanabundin – og hugsun er vanabundin. Ljóðlistin þarfnast nýs tungumáls. Hún þarfnast þess að skáldin takist á við tungumálið – telji í sig kjark og setji sér háleit markmið, og leiti burt úr hástemmdu ljóðmáli sem plagar alla frá Hannesi Péturssyni til Nýhils til Nykurs. Það liggur við að ég hvetji til gáleysis í meðförum með tunguna, í stað hins gætna máls, hins klassíska þekkta ljóðmáls sem ávinnur mönnum virðingu og verðlaun. Eða að menn finni aðrar leiðir til að stefna út úr þessu – og ég er eiginlega ekki síður að tala um þá sem apa upp gætin stílþrif Bukowskis en þá sem herma Sigfús, eða nokkra aðra rödd sem kalla má ráðandi.

Það er líklega ágætt að taka það fram í lokin að margt af því sem er gert í íslenskri ljóðlist er vel gert, þótt það sé æði íhaldssamt og eftirhermulegt. Margt af því er skemmtilegt, og margar þeirra hugsana sem leiða ljóðin áfram (svo Perloff sé parafrösuð) eru gríðarsnjallar. En tilbreytingarleysið er, þegar allt kemur til alls, gríðarlega ógleðivekjandi, og þó árnar séu straumþungar þá koma ekki sérlega nýjar fréttir úr gömlum farvegum.

Eiríkur Örn Norðdahl

1 Úr ljóðinu „Í þyrnigerðinu“ úr bókinni Svartálfadans eftir Stefán Hörð Grímsson.
2 http://tregawott.net/2007/08/03/berwick-e-andra-snae-magnason/
3 http://www.hafronska.org/
4 „Gírafinn dansaði foxtrott í frumskóginum“ á háfrónsku.
5 „Löggan var í bílskúrnum með erninum um helgina“ á vestfirsku.
6 http://tregawott.net/2007/10/29/hin-eina-ljodlist-e-eirik-orn-norddahl
7 Með orðinu fjölmálahöfundur á ég ekki við skáld sem beitir fyrst einu tungumáli og síðan öðru, heldur skáld sem beitir fleiru en einu tungumáli samtímis, á borð við Cia Rinne. Rinne er finnskt skáld, sem á finnsk-finnskan föður og finnlandssænska móður, en er alin upp í Þýskalandi, og talar auk finnsku, sænsku og þýsku: frönsku, ensku og ítölsku, og hefur stúderað grísku, rúmensku og spænsku, og skrifar á fjölda mála í einu.
8 Ég var sömuleiðis spurður hvort öll ljóðlist innihéldi bókstafi. Falleg dæmi um ljóðlist sem stendur utan orða og bókstafa er t.d. Flatland Dereks Beaulieu, sem ég hef skrifað nánar um hér áður, en jafnframt má taka inn performansljóðlist af því tagi sem Kenneth Goldsmith stundar, en hann hefur m.a. skrifað upp hvert einasta orð sem hann sagði í eina viku, og má jafnvel minnast þess ljóðagjörnings sem Kári Tulinius framkvæmdi í Hinu húsinu fyrir einhverjum árum síðan, þegar hann orti eitt ljóð á dag í ár og hengdi út í glugga. Ljóð af þessu tagi snúast í raun ekki um bókstafina eða orðin sem þau samanstanda af, heldur einmitt verknaðinn innan tungumálsins, þannig að þó þau innihaldi orð og bókstafi, er listin í raun annars staðar – þó ekki standi hún utan tungumálsins, í sínum víðasta skilningi.
9 http://is.wikipedia.org/wiki/Tungum%C3%A1l
10 Vitnað eftir grein Benedikts Hjartarsonar, „prrr – prrr – prrr – prrr – Reykjavík!“ – Þórbergur Þórðarson og púki fútúrismans, í bókinni Heimur ljóðsins (Háskólaútgáfan, 2005).
11 http://www.tidskrift.nu/artikel.php?Id=2778
12 http://www.nordic-literature.org/2006/nordisk/artikler/42.htm
13 http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/044106.html
14 http://www.icelandreview.com/icelandreview/daily_life/?cat_id=16539&ew_0_a_id=293990