Saga listheimspeki á 20. öld er að miklu leyti saga getuleysis. Ekki er það vegna þess að listfræðingar hafi verið ófrjóir, heldur vegna þess að þeir reyndu án afláts að svara sjálfri grundvallarspurningunni „hvað er list?” en hafa enn ekki reynst færir um að finna viðunandi svar. Áratugum saman hafa miklir hugsuðir glímt við þennan skilgreiningarvanda og lagt fram tilgátur þar að lútandi, en alltaf orðið að láta í minni pokann fyrir glundroða nútímans. Damien Hirst heldur sýningu á sundurskornum kýrskrokkum í formalínsklefum. Tracy Emin sýnir verkið “My Bed” sem samanstendur af hennar eigin rúmi , rúminu sem hún svaf í, naut ásta í og hugleiddi sjálfsmorð í. „Er þetta list” spyr alþýða manna, allt frá þekktum þáttastjórnendum í sjónvarpi til unglinga í íslenskum smábæjum; spurning sem felur þegar í sér neikvætt svar þeirra sem spyrja. Hið rétta svar er hins vegar: „Já”. Allt getur verið list, jafnvel tuskan sem málarinn notar til að strjúka af striganum eftir að hafa skvett á hann málningu; ekki endilega merkileg eða góð list, en list engu að síður því ekki hefur enn tekist að draga markalínu í orðræðunni.

Í bók sinni The Art Question, veitir Nigel Warburton stutt yfirlit yfir viðleitni manna til að leysa þennan tilbúna vanda. Á fyrstu áratugum 20. aldar var ákveðin formgerðarhyggja áberandi í fagurfræðilegri umræðu og listfræðingurinn Clive Bell setti fram þá skilgreiningu að til að geta talist list þyrfti verk að hafa það sem hann kallaði „merkingarbært form”. Ekki varð sú hugmynd langlíf (af skiljanlegum ástæðum) og í kjölfarið fóru expressíónísk sjónarmið að ryðja sér til rúms: heimspekingurinn Roger Collingwood setti fram nýja skilgreiningu – meðal annars innblásna af myndlist Paul Cézanne – og fullyrti að nei, list væri ekki merkingarbært form heldur „tjáning tilfinningar”. Collingwood var hugleikið að greina það sem samkvæmt honum var „hin sanna list” (e. art proper) frá því sem hann kallaði annars vegar „galdralist”, þ.e. list sem hefði einhvern praktískan tilgang eins og t.d. áróður, og hins vegar „skemmtilist”, eða list sem hefði engan annan tilgang en sig sjálfa. Hin sanna list væri spurning um tjáningu og ímyndunarafl; að skýra einhverja tilfinningu, einhæfa hana, og kanna, í þeim tilgangi að koma þeim sem móttekur hana í ákveðið hugarástand. Ekki lifði þessi þrönga skilgreining Collingwood heldur ýkja lengi, aðrar kenningar komu fram sem andsvar við henni og boluðu henni úr tísku, og á eftir þeim enn aðrar kenningar, svo sem innsæishyggja Benedetto Croce, lífhyggja manna á borð við A.C. Bradley, og viljahyggja Parkers. Í sérhverri þessarra kenninga er að finna þá trú að hægt sé að alhæfa um hugtakið list, og að hver þeirra bjóði upp á hina einu sönnu skilgreiningu á hugtakinu.

Hins vegar birtist árið 1956 ritgerð eftir bandaríska heimspekinginn Morris Weitz, sem í íslenskri þýðingu Gunnars Harðarsonar nefnist Hlutverk kenninga í fagurfræði. Tilgangur greinar þessarar var í orðum Weitz að bera fram frávísunartillögu á þetta viðfangsefni: það að skilgreina hvað sé list og hvað ekki. Í ritgerðinni er því haldið fram að „fagurfræðikenning sé röklega ótæk tilraun til að skilgreina það sem ekki verður skilgreint, að staðhæfa nauðsynlega og nægilega eiginleika þess sem hefur enga nauðsynlega og nægilega eiginleika, að hugsa sér listhugtakið sjálft sem lokað þegar sjálf notkun þess sýnir og krefst þess að það sé opið” [1]. Ef list hefði eðli sem hægt væri að skilgreina, þá hlyti að vera gerlegt að telja upp nauðsynlegar og nægilegar forsendur listar. Það hlyti að vera eitthvað tæmandi mengi eðlisþátta. En list hefur engar slíkar nauðsynlegar og nægilegar forsendur. Af því leiðir að ekki er hægt að skilgreina list. Fagurfræðikenningar sem leitast við að afmarka list eru því rökfræðilega ómögulegar: með þeim er rogast við að loka listhugtakinu, sem er eilíflega opið.

Fyrirmynd sína að þessum hugmyndum sem voru afar róttækar á miðjum sjötta áratugnum (og virðast enn vera það, einhverra hluta vegna) sótti Weitz í smiðju Wittgenstein, og segja má að í ritgerð sinni hafi Weitz einfaldlega beitt heimspeki hins síðarnefnda á fagurfræðina. Í riti sínu Rannsóknum í heimspeki tók Wittgenstein dæmi af hugtakinu leikir. „Hvað eru leikir?¨ spyr hann. Allt það sem við köllum leiki, frá tafli til myllu, teningaleikja, knattspyrnu eða Ólympíuleikjanna, eiga þessir leikir raunverulega eitthvað sameiginlegt? Nei, öllum þessum leikjum er ekkert sameiginlegt annað en líkindi; ekkert eðli. Með þeim er viss ættarsvipur, það er að segja að sumir leikir líkjast öðrum að sumu leyti, og það er allt og sumt. Það eru engir nauðsynlegir og nægjanlegir eiginleikar í öllu sem við köllum „leiki” heldur einungis flókið net líkinda sem skarast með ýmsu móti. Eins er því farið með listina samkvæmt Weitz: sé vel að gáð þá sjást heldur engin sameiginleg einkenni á allri list heldur aðeins mismunandi líkindi. Þetta er eins og kaðall: kaðallinn er fléttaður úr fjölmörgum þráðum þó það sé enginn einn þráður sem liggi í gegnum kaðalinn allan.

Sókrates hafði dálæti á að skilgreina – að búa til stuttar, skotheldar og loftþéttar skilgreiningar utan um öll hugtök. En Weitz gefur til kynna að kannski sé ekki hægt að skilgreina alla hluti á þann hátt. Það er rangt að alhæfa, segir hann. Eðlishyggja er röng. Hvað sem er getur verið list, vegna þess að list er opið hugtak. Hugtak er opið ef skilyrðin sem liggja til grundvallar því má uppfæra og leiðrétta. Sú staða kynni að koma upp, til dæmis með tilkomu nýs, framsækins verks, að einhvers konar ákvörðunar væri krafist af okkar hálfu til að víkka út hugtakið okkar til að ná yfir þessa nýju stöðu sem nýja verkið hefur skapað, eða þá að við lokum hugtakinu og sköpum nýtt hugtak til að höndla hina nýju stöðu og það sem henni fylgir. Ef hægt er að telja upp nægilegar og nauðsynlegar forsendur hugtaks, þá er það hugtak lokað. Til eru lokuð hugtök í listum en þau eru þá yfirleitt lokuð útfrá sagnfræðilegu sjónarmiði. „Harmleikir” eru eitthvað sem hefur ekki tæmandi mengi skilgreinandi þátta og er því opið hugtak; hins vegar eru „grískir harmleikir” eitthvað sem er mjög svo sértækt og afmarkað, og eru því lokað hugtak.

Weitz kýs að útlista þetta opna einkenni „listar” með því að horfa til eins af undirhugtökum þess: skáldsögunnar. „Er U.S.A. eftir Don Passos skáldsaga?” spyr hann. Eða To the Lighthouse eftir Virginiu Woolf, er það skáldsaga? En Finnegans Wake eftir James Joyce? Er L’école des femmes eftir André Gide skáldsaga eða dagbók? Eru skilgreinandi eiginleikar fyrir hendi í þessum verkum eða ekki? Til að svara þeirri spurningu þýðir ekkert að eltast við nauðsynlega og nægilega eiginleika í bókunum. Þegar ný, framsækin bók er gefin út og spurningin „er þetta skáldsaga?” kemur fram, þá felst sú spurning, frekar en að greina hina nauðsynlegu og nægilegu þætti, í því að taka ákvörðun um hvort viðkomandi verk sé í sumum atriðum svipað öðrum verkum sem kölluð eru „skáldsögur” og víkka þannig út hugtakið til að það nái yfir hið nýja tilfelli. „Nýja verkið er frásögn, skálduð upp, með persónusköpun og samtölum, en (t.d.) fléttan er ekki í réttri tímaröð eða er klippt sundur með raunverulegum blaðafréttum. Það er eins og viðurkenndar skáldsögur, A, B, C, að sumu leyti, en ólíkt þeim að öðru leyti. En hins vegar voru hvorki B né C eins og A þegar ákveðið var að víkka hugtakið sem beitt var á A yfir til B og C. Vegna þess að N+1 (glænýja verkið) er eins og A, B, C, … N að sumu leyti – hefur svipmót með þeim – er hugtakið víkkað og nýtt tímabil skáldsögunnar verður til. „Er N+1 skáldsaga?” er því ekki spurning um staðreyndir, heldur ákvörðunaratriði, þar sem úrskurðurinn veltur á því hvort við víkkum út skilyrðin fyrir beitingu hugtaksins eða ekki [2]”.

Weitz var á þeirri skoðun að það sem gilti um skáldsöguna gilti um sérhvert undirhugtak listarinnar, svo samkvæmt honum hlýtur hið sama að eiga við um ljóðið, sem annað og hliðstætt undirhugtak. „Engri spurningu af taginu „Er X skáldsaga, málverk, ópera, listaverk o.s.frv”. er unnt að svara afdráttarlaust játandi eða neitandi eins og um sé að ræða spurningu um staðreyndir [3]” vegna þess að slíkur dómur getur aldrei byggst á tæmandi mengi nauðsynlegra og nægilegra þátta. Listin er opið hugtak og verður að vera það vegna þess að hún er skapandi, því ef við lokum hugtakinu þá erum við að múra það inni, útiloka hinn skapandi þátt, grafa það lifandi. List er teygjandi, leitandi, ævintýragjörn; hennar er ríki þess sem ekki var hægt að sjá fyrir, hún brýst út úr öllum skilgreiningum. Hver sá eða sú sem fæst við listsköpun, hvort sem það er að mála, yrkja ljóð, eða gera kvikmyndir, ætti því að íhuga vel og vandlega hvort verk sín séu leitandi eða ekki, og ef ekki, hvort þau séu þá yfirhöfuð list. Hvort sá sem þau skapaði hafi raunverulega skapað eitthvað, eða hvort hann leggi stund á svipaða iðju og skrifarinn Bartleby úr sögu Melville: hvort hann sé vél-maður, mann-vél, átomati, skrifandi inn í lokað mengi, endurritandi texta annarra til eilífðarnóns og grafarbakkans.

Eitt atriði sem flækir mjög svo alla umræðu um listir (samanber umræðuna um verk Damien Hirst, Tracy Emin, ljóðlist Maurice Roche og svo framvegis) er tvíbent merking sjálfs hugtaksins list. „list” er bæði lýsandi hugtak og matshugtak; sama er að segja um „ljóð”. Þegar einhver segir að eitthvað sé ljóð, þá er hann yfirleitt ekki bara að lýsa viðkomandi fyrirbæri heldur einnig að ljúka lofsorði á það. Það eru viðmið viðurkenningar og viðmið mats. Þessu tvennu er iðulega ruglað saman, þó í raun ætti það að vera stranglega bannað. Einhver getur gripið í bók eftir Roche, svo dæmi sé tekið, flett þar upp að einhverju glundroðakenndu samansafni svartra tákna á hvítum fleti og sagt með vanþóknun: „þetta er ekki ljóðlist!” Þessi Einhver hefur rangt fyrir sér. „Þetta” getur vel verið ljóðlist því það er ættarsvipur með því og annarri eldri ljóðlist, svo það er ekki annað að gera í stöðunni en að játa að nú skuli víkka hugtakið „ljóð”.

Ef okkur langar til að leika Sókrates, hvernig myndum við þá vilja skilgreina ljóð nú til dags? Er það einhvers konar texti? Listaverk sem inniheldur orð eða bókstafi á einhverju því tungumáli sem talað er, eða talað hefur verið, í heiminum? Nei, ekki endilega. Nú þegar komið er fram á 21. öld hafa verið samin ljóð eða ljóðverk sem innihalda ekki orð, og ekki einu sinni bókstafi; nægir þar að benda á Flatland eftir Derek Beaulieu, eða dagblaðsmálverkin eftir sama höfund. Í þessum verkum sjálfum er ekkert tungumál heldur er málið annars staðar, verkin benda á málið. Einnig má nefna sum af hljóðljóðum Idu Börjel og Mathiasar Kristersson [4]. Hvað er þá ljóð? Listaverk sem bendir á tungumálið og notar til þeirrar bendingar hin ítrustu verkfæri tungunnar, eins og haldið hefur verið fram á þessum miðli [5]? Kannski. Ávallt skyldi þó hafa í huga að í þessum efnum eru fá eilíf sannindi, og að sérhver skilgreining lifir aðeins uns hún rekst á framandlegan veruleika einhvers glænýs, ófyrirséðs listaverks, og brestur.

Kári Páll Óskarsson

1 Weitz, Morris. „Hlutverk kenninga í fagurfræði.“ Þýð. Gunnar Harðarson. Ritið 1/2003. 183-196.
2 Sama heimild.
3 Sama heimild.
4 Áður hefur verið fjallað um þessi verk á Tíuþúsund tregawöttum, sjá http://tregawott.net/2007/10/29/hin-eina-ljodlist-e-eirik-orn-norddahl
5 Skilgreining er Eiríks Arnar Norðdahl, sjá http://tregawott.net/2007/11/26/i-leit-ad-rettu-tungumali-e-eirik-orn-norddahl/