I. Skáldið í IKEA

Dag einn fyrir nokkrum árum þegar ég vann í IKEA lenti ég í því að samstarfsfélagar gengu hver á eftir öðrum til að óska mér til hamingju með ljóð dagsins í DV. Ég hváði uns mér var vísað að upplýsingatöflunni í stigapallinum við starfsmannainnganginn. Og viti menn, þar hékk úrklippa af greinarstubbi úr blaði dagsins á undan undir titlinum „Ljóð dagsins“, ásamt mynd af mér og vefslóð á bloggsíðuna mína. En textinn var ekki eftir mig, hann var eftir Elías Jón Guðjónsson, þáverandi formann Stúdentaráðs Háskóla Íslands. „Ljóðið“ var eftirfarandi, þótt ég muni línuskiptinguna ekki nákvæmlega:

Það mun því kosta meira en að
lýsa upplifun sinni af evrópskum
borgum til þess að bæta borgina,
það mun kosta hugarfarsbreytingu,
endurskoðun á lífsstíl Reykvíkinga.
Það er því borin von að ræða um
betri borg fyrr en við erum tilbúin
til þess að endurskoða lífsstíl okkar.

Ég reyndi að bera því í mót að ég hefði samið þetta en fólk varð bara skrýtið á svip. Eftir bréfasamskipti við alla mögulega og ómögulega starfsmenn DV, sem allir sögðu að ég mætti bara eiga migm gafst ég á endanum upp og játaði á mig meintan magnum opus fyrir vinnufélögum og þótti frumlegur og fyndinn fyrir vikið. Þegar ég seinna las upp ljóð á jólaglöggi fyrirtækisins var haft orð á því að „nýju ljóðin“ væru öðruvísi en það sem birtist í DV.

II. Góð ljóð og slæm

Í viðtali við Stúdentablaðið fyrir réttu ári var ég spurður að því hvað einkenndi gott ljóð. Ef ég man rétt svaraði ég á þá leið að gott ljóð þyrfti að hafa eitthvað. Ef við snúum þessu við þá þyrfti slæmt ljóð væntanlega að hafa eitthvað allt annað, eitthvað á bilinu allt sem gott ljóð hefur ekki. Lengra kemst ég ekki í skilgreiningu. Slæm ljóðlist fer væntanlega eftir auga sjáandans.

Nú seint í sumar var mér gefin ljóðabókin Felustaður tímans eftir Sveinbjörn I. Baldvinsson – sem ég hef enn ekki lagt mig eftir að lesa svo það komi fram, en þrátt fyrir það hefur hún veitt mér ómælt rúm til vangaveltna um ljóðlist, líklega á svolítið annan hátt en skáldinu hugnaðist. Nefnilega þann að ég hef líklegast verið helst til þreyttur þegar ég las fyrsta ljóð bókarinnar, svo ég taki stutta glefsu úr því:

Fyrir dögun
Gömlu geymarnir rifnir
Bara tíminn
Þennan morgun
Gömul ljósmynd
Þar sem hafið endar I-III
Vetrarsólhvörf

Ég fleygði bókinni frá mér í bræði og reyndi að skilja hvað maðurinn væri eiginlega að fara með því að skjóta rómverskum tölustöfum inn í ljóð án sjáanlegs tilefnis, og það var ekki fyrr en stundarfjórðungi síðar að mér varð ljóst að ég hafði verið að lesa efnisyfirlit bókarinnar. Ég hafði gert jafnvel verri skissu en vinnufélagarnir í IKEA á sínum tíma. Samt eru mörg ljóð svona: bara tíminn / þennan morgun / gömul ljósmynd / þar sem hafið endar / vetrarsólhvörf. Það hlýtur að leiða til spurningarinnar hversu mörg skáld hafi skapað merkingarbæra heild með efnisyfirlitinu einu, án þess einu sinni að gera sér grein fyrir því. Það þarf ekki einu sinni að leita svo langt, því ef einstök skáld á vefsíðunni Ljóð.is eru skoðuð af handahófi má finna oft merkingarbæra heild – í stafrófsröð – útfrá titlum ljóðanna:

Bónus
Flugfreyja
Helgin
Ísland í dag og í gær og á morgun og hinn (2007-11-23)
Margt býr í blóðinu
Opið búr
Ryksuga og rúsínur (2007-09-27)
Svarthvítt ljósbrot
Víðidalurinn (2007-10-16)
Þá vildi ég þig núna, núna vil ég þig bara, vil, vil þig
Það sem ekki má
Þegar litirnir fara að hverfa úr heilanum (2007-12-10)

Ég játa að það er ekki alltaf fyrirhafnarlaust að ráða í merkingu efnisyfirlita með þessum hætti, og vissulega er langt seilst í þessu dæmi. En samt, er það bara ég sem get skilið þetta sem einhvers konar samantekt á samtíð, ástarlífi og tilvistarkreppu Stínu Eydalín, sem orti ljóðið án þess að gera sér grein fyrir því? Vissulega er stíllinn mínímalískur og dulur (og hún notar tölustafi, alveg eins og Sveinbjörn), en mér virðist ljóðmælandi vera á leið til Eyja eftir að hafa keypt sér bland í Bónus fyrir verslunarmannahelgi, en verður hugsað til liðinna daga í flugvélinni þegar hann/hún bjó með strák/stelpu í Víðidalnum (það gengur ekki nema einhver ryksugi við og við – og rúsínur eru sætar, kannski eins og ástin?). Svarthvítt ljósbrot gæti táknað eitthvert tiltekið andartak eins og tekið gegnum myndavél, síðasta andartakið. Þá vildi hann/hún hann/hana, en núna aðeins hann/hana. Orðið aðeins þarna er vísbending um að heitrof hafi orðið áður. Það er aftur staðfest með lokaorðum ljóðsins: það sem ekki má / þegar litirnir fara að hverfa úr heilanum. Af þessu mætti skilja að hann/hún hafi haldið framhjá undir áhrifum áfengis og lífið sé litlaust eftir á.

Það er ekki laust við að þetta leiði hugann að bókinni A-Ö eftir Óttar Martin Norðfjörð, þar sem hvert orð er meðvitað haft í stafrófsröð. Sá kveðskapur er vissulega af öðrum meiði en skyldur þó – þar sem öll orð bókarinnar eru viljandi í stafrófsröð hjá Óttari eru það upphafsorð hverrar línu sem eru í stafrófsröð hér, en það er algerlega ómeðvitað af hálfu höfundar. En hér má finna svo miklu, miklu meira en bara það. Ef marka má dagsetningarnar eru línur ljóðsins ekki í tímaröð, og það gerir auknar kröfur til lesandans, auk þess að hver lína er tengill sem vísar dýpra inn í ljóðið sjálft. Þetta ljóð hefur eitthvað, og það hefur eitthvað á bilinu allt sem fá ef einhver góð (óstafræn) ljóð hafa. En er það gott ljóð eða slæmt? Skiptir máli að höfundur hafi ekki ætlað sér að semja það?

III. Tilraun með slæma ljóðlist

Eftir að ég las ljóðið Efnisyfirlit eftir Sveinbjörn I. Baldvinsson flaug mér í hug að reyna að semja eitthvað svipað, kanna hver skilyrðin væru, hvort formið væri lokað eða frjálst. Afraksturinn af tveggja mínútna þreifingum gegnum hin ýmsu efnisyfirlit er ljóðið Áhrif Cohens á íslenska bókmenntasögu, sem ég las upp án titils á 3ju alþjóðlegu ljóðahátíð Nýhils í október síðastliðnum. Téð efnisyfirlit eru úr bókum Einars Más Guðmundssonar (Ég stytti mér leið framhjá dauðanum), Eiríks Arnar Norðdahl (Nihil obstat), Kristjáns Jónssonar Fjallaskálds (Ljóðmæli – safnbók), Sigurðar Breiðfjörð (ritsafn), Steinars Braga (Augnkúluvökvi), Stephans G. Stephanssonar (Andvökur, nýtt úrval) og Leonards Cohen (merkileg þýðing undir heitinu Blá fiðrildi, gefin út 1989). Bækurnar gætu hafa verið fleiri án þess ég muni það, en titillinn skýrist af síðastnefnda skáldinu. Þannig er ljóðið:

Andskotinn með aflið stærst
um nótt á götu í borg
bergmál í leikhúsi
drög að frumvarpi
hverju trúir heilinn?

Þúsund ára ríkið
ég heyri fótatak
í jakkafötum með hatt
brottrekstrarhagfræði og bannfæring
í kjölfarið

Hugmyndaþurrð stjórnmálamanna
tunglsjúkar nætur
nýrra tíða fregn eg finn

Að frelsa heiminn
gegnum heimsins harmasafn
það er ekki allra skálda

Sem áður segir tók þetta tvær mínútur. Það eru semsé engin tiltöluleg vandræði við að yrkja uppúr efnisyfirlitum. En hver er eiginlega ávinningurinn af slíku dútli? Komumst við einhverju nær ætluðu hlutverki ljóðlistarinnar, merkingu ljóðanna, titla þeirra, freudískri greiningu á höfundarætlan (fyndin hugmynd í sjálfri sér), þverskurði af sjálfri bókmenntasögunni? Ekki svo fremi sem ég fæ séð, en það þýðir ekki að þetta sé gagnslaus iðja. Skoðum þetta aðeins nánar.

Mismunandi ljóð eiga sér mismunandi tilgang, með öðrum orðum ætlar höfundur sér alltaf að hafa tiltekin áhrif með því sem hann gerir, hvort sem það heppnast eða ekki, hvort sem það skiptir lesandann máli eða ekki. En ef góð ljóð eiga að skekja tilveru fólks, breyta sýn þess á nánasta umhverfi – já, eða líf þess, í fyllstu hógværð – þá vantar kannski betri ljóð. Eða, ef allt annað klikkar, getum við reitt okkur meira á slæm ljóð. Merkilegasti gallinn en jafnframt kosturinn við slæma ljóðlist er nefnilega sá að hún er sjaldnast það slæm að hún fari ekki heilhring og verði góð slæm ljóðlist, af hvaða ástæðum sem telja mætti hverju sinni. Í þessu sambandi má minnast ljóðasamkeppni Nýhils um hver gæti ort versta ljóðið. Ég fékk grænar bólur af að lesa titillaust sigurljóð Eyrúnar Hjörleifsdóttur. Það þarf hæfileika til að semja jafn mikinn viðbjóð og þetta:

Skósvertar leifar limgerðisins vikna hástöfum
í sinnepsmaríneraðri hádegissólinni.
Og svartstorkið blóðið undir brotinni tánögl minni
engist um líkt og utankjörstaðaatkvæðaþyrstur slímþörungur.

Ó! Kakódýrið brokkar valhoppandi gegnum nóttina.
Það stirnir á loðdrapplitaðan líkama þess.
Ég finn hvernig svitinn logar í kakóbolla augnabliksins
og súreygður sykurpúði skelfur í auðninni um stund.

Í remúlaðibaði hringiðar hringormakös - Kakódýrsins og mín,
eitt óútsprungið og titrandi síðsumarkvöld í maí.
Tánögl mín klofnar til blóðs, götuna fram eftir veg
og stund míns gulasta plásturs er sokkin í graftarhaf.

Ég get varla byrjað að lýsa hverslags tilfinningar bærast innra með mér við að lesa línuna Ó! Kakódýrið brokkar valhoppandi gegnum nóttina, en vitið að það er ekki góð tilfinning. Og til hvers ekki að beita hæfileikunum og leggja sig eftir þvílíkum áhrifum? Hafa listamenn ekki löngum sóst eftir að vekja óhug – meðal annarra áhrifa – með listunnendum gegnum tíðina? Til hvers þá að leita langt yfir skammt?

IV. Tilgerð

Hér er þó ólíku saman að jafna, slæmum kveðskap og góðum slæmum kveðskap. Ofmetnaður hefur nefnilega alla burði til að verða ljár í þúfu listamannsins. Þegar kemur að því að yrkja illa má aldrei reyna of mikið og niðurstaðan þarf að vera nógu nálægt því sem lagt var upp með í upphafi. Til er slæmt og svo eitthvað allt annað á einhverju allt öðru plani; mér liggur við að vitna til Bréfs til Láru þegar Akureyrarkaupstaður er nefndur hallærisplan áttunda sviðs alverunnar. Ekki viljum ekki ganga svo langt í lélegheitum að við skjótum yfir mörk hins andlega (önnur athyglisverð hugmynd ef hún gengi upp). Annar augljós ljóður á slæmum kveðskap er ef hann er augljóslega slæmur að vilja höfundar. Þá er alltof auðvelt að afskrifa hann sem slíkan.

Með öðrum orðum ber að varast tilgerð við samningu lélegra ljóða eins og annarra. Ljóðin mega ekki vera of yfirdrifin, of léleg, þau þurfa að standa á þeim illskilgreinanlega jaðri að vera í senn léleg en áhrifarík, altént miðað við þær forsendur sem ég hef lagt upp með hér. Slæm ljóðlist þarf að vera nógu sjokkerandi til að eftir henni sé munað, til að vekja óhug með lesendum, en ekki í þeim mæli að lesandinn hristi einfaldlega höfuðið og snúi sér aftur að verðbréfaviðskiptum eða hverju því sem verða vill. Í sem stystu máli ætti stefnan að leitast við að umturna sálarlífi lesandans, vekja með honum slíka klígju að hann geti ómögulega snúið sér aftur að því sem hann var að gera, jafnvel svo spýjurnar gangi uppúr honum en það er sjálfstætt og óháð markmið í sjálfu sér.

V. Tillagan

Nú held ég því hvergi fram að þau sýnishorn sem hér hafa komið fram séu þetta léleg, hér hefur fyrst og fremst verið fjallað um tvenns konar tilraunir með ljóðlist: að yrkja uppúr efnisyfirlitum annarsvegar, og að gera sér far um að yrkja eins herfilega og unnt er hinsvegar, innan ofangreindra marka. Þá þýðir það ennfremur ekki að þetta tvennt sé nauðsynlega og algjörlega óháð. Skáld eitt spurði mig á dögunum hvort pælingin með að yrkja uppúr efnisyfirlitum væri að skáld legðu jafnvel meiri metnað í titla ljóðanna en ljóðin sjálf, og í einstökum tilfellum þarf það ekki að vera svo fjarri lagi, en fyrir tilgang greinarinnar má efnisyfirlitið ekki vera betra en ljóðin sjálf.

Hugsið ykkur bara að taka upp formattið á Ljóð.is, eins og bent var á í dæminu um efnisyfirlitsljóð Stínu Eydalín – þar sem hver lína vísar til innri útskýringar hennar með sérljóði – og veltið fyrir ykkur möguleikunum sem eru fyrir hendi innan þess tiltekna forms: nefnilega að yrka sem afleitastan kveðskap undir hinum hryllilegustu titlum, þar sem hver óbjóðurinn vísar á þann næsta og svo koll af kolli, aftur og aftur út í hið endanlega. Möguleikarnir eru enda óendanlegir þegar digitaltæknin er annars vegar, jafnt í html, flash, java og hverju sem verða vill, jafnvel gagnvirkum batskjölum sem teppa tölvuna og dæla upp viðbjóði uns lesandinn finnur lykilorðið. Og með netinu er þetta list sem flestum er aðgengileg og þarf ekki að selja, er laus við prentkostnað og vekur upp hinar ólýsanlegustu tilfinningar með þeim sem hana skoðar. Ef ég kynni eitthvað á slíka tækni væri ég áreiðanlega með dæmi um slíkt digitalhryðjuverk mér til halds og traust hér, en svo er því miður ekki.

Þetta er þó aðeins byrjunin, ég sé fyrir mér heilu bækurnar, vefsíðurnar og ljóðakvöldin undirlögð viðurstyggilegum kveðskap, eins og flarfhryðjuverk í öðru veldi. Í því sambandi er mér minnisstætt atriði úr kvikmyndinni Elling, þar sem titilpersónan fer sem hálfgert skúffuskáld á ljóðakvöld þar sem eru eintómir níhil- og existensialistar í bítnikk-/bóhemmúnderíngum að lesa einhvern þann skelfilegasta samanbarning sem hugsast gæti. Og tillagan er semsé þessi, í sem fæstum orðum: leggjum okkur eftir því að kanna hvar mörk lélegrar ljóðlistar liggja, finnum stigsmuninn milli lélegrar ljóðlistar og góðrar lélegrar ljóðlistar, því hún getur verið listform útaf fyrir sig og rúmlega það.

Að gefa út ljóðabók í þeirri von að hafa áhrif er viðlíka gjörningur og að hlaupa nakinn niður Laugaveginn í von um að bjarga heiminum. Er ljóðlistin dauð? er leiðinlegt fólk gjarnt á að spyrja. Nei, ekki fyrr en við drepum hana, og jafnframt – furðulega sem það hljómar – þá lifnar hún fyrst við þegar við drepum hana í eitt skipti fyrir öll. Og þá fyrst má drepa hana alveg, því það hlýtur að vera auðveldara að drepa það sem allt í einu er lifandi, dautt og óþolandi en að drepa það sem situr bara þarna og böggar þig ekkert. Ef menn finna þá nokkurn tilgang með slíku dútli.

– Arngrímur Vídalín, 15.01.08.