I

„Það er enginn samtími í þessari bók“, sagði Hermann Stefánsson í viðtali um nýútkomna ljóðabók sína, Borg í þoku, fyrir skemmstu. Þetta var það fyrsta sem ég hnaut um – fyrsta sem ég tók eftir við lestur bókarinnar. Ég er ekki endilega viss um að það sé vegna þess að Hermann sé eini maðurinn sem yrkir án samtíma, eða heimilis, í merkingunni „heima“, (það væri þá frekar „heimar“, en samt meira bara „heimur“ – framandi heimur kannski) – ég held þvert á móti að þetta sé jafnan viðkvæðið í ljóðabókum.

Ég er ekki viss um að svona hafi þetta alltaf verið. Mig grunar að ljóðskáldin líti aftur til gullaldar ljóðlistarinnar, til þess tíma þegar skáld fæddust í þorpum, smábæjum og sveitabæjum, ortu um grösin og lækina og ef þau fóru til borgarinnar var allt orðið svo stórt og mikið og geðveikt. Í ljóðlistinni er eðlilegt umhverfi skáldanna hin villta náttúra blóma og fossa og fortíðar, á meðan borgarmenningin er framandi, útlensk – það borðar enginn pizzur í ljóðum og fer enginn á internetið, og þá sjaldan það gerist er það eingöngu til merkis um firringu, frekar en samsemd, frekar en hinn náttúrulega gang lífsins. Þannig hafa ljóðskáldin kannski hafnað náttúru mannsins eins og hún kemur þeim fyrir sjónir, misst þá gáfu sem var álitin skáldum nauðsynleg í eina tíð: hæfileikann til að undrast yfir samtíma sínum. Og kannski hæfileikann til að sjá fegurðina í ljótleikanum sömuleiðis.

En það er tilgangslaust að fást um það – þær forsendur eru ekki til staðar hjá Hermanni – hann er væntanlega að skoða eitthvað allt annað. „Það er enginn samtími í þessari bók“.

II

Hermann Stefánsson er í borginni í þessari bók – kannski ekki svo náttúrurómantískur, en hann virðist líka vera kominn til borgarinnar í einhverjum óræðum tíma. Þó borgin sé berstrípuð af samtíma er að finna í henni nægan nútíma. Þetta er 20. aldar veröld, geri ég ráð fyrir, í öllu falli er ein þeirra mynda sem prýða bókina af bílum – og í einu ljóðanna er strætóskýli. Og nóg er af verkfræðiundrum í henni, einmitt þess lags hlutum sem skáldin eitt sinn vegsömuðu sem kraftaverk samtíma síns: lútur, reykháfar, skip, stræti, turnar, silfursmíði, flugeldar, veitingastaðir, almenningsgarðar, súlnagöng, lyf (í öllu falli lyfseðlar), lásar, eldspýtur og svo framvegis og framvegis. Þannig er hálfvegis eins og myndmál bókarinnar sé frekar horfnum samtíma til göfgunar en sjálfri fortíðinni sem manni virtist í fyrstu. Með þessari bók markar Hermann sér ákveðið hlutverk sem fyrsti íslenski „spænski períóðulistamaðurinn“.

Bókin hefst á þeim formála Hermanns að þessi bók sé skrifuð af einhverjum öðrum en honum sjálfum á gangi um Santiago de Compostel. Ljóðmælandi er ekki einungis annar, heldur er bókin beinlínis skrifuð af einhverjum ónefndum manni. Hermann er auðvitað þekktur fyrir svona látalæti, líkt og fleiri Bjartshöfundar, og hefur gert höfundarhugmyndina að viðfangsefni sínu. Í þessu tiltekna tilviki átta ég mig ekki á tilgangnum – þetta er allt í lagi, ég er gefinn fyrir óhefta gerlaflóru í þessum efnum, en ég veit ekki hvaða merkingu þetta á að hafa, ef þá nokkra. Mér finnst hins vegar svolítið ósvífið af Hermanni að tileinka bók, sem einhver annar skrifaði, lærimeistara sínum, Matthíasi Viðari Sæmundssyni. Kannski er ástæðan fyrir höfundarflippinu sú að Hermann geri sér grein fyrir því að tilvist hans sjálfs innan períóðunnar sem hann hefur skapað (sjálfsagt að nokkru leyti spunnið hana út frá óljósum hugmyndum, og vitneskju um borgina – já eða hreinum órum, það sigla t.d. skip um stræti borgar sem er lengst inni í landi) – tilvist hans er anakrónísk. Hann þarf á einhverjum öðrum að halda, horfnum samtímamanni til að dást að horfnum samtíma í sinn stað.

Bókin er eins konar ástarlag til Santiago de Compostela – ekki einhlítt að sjálfsögðu, ekki bara dásamandi, enda er Hermann ekki það einfaldur höfundur. Kannski er ekki einu sinni rétt að tala um að Hermann dáist að borginni, eða nokkru þarna. Kannski er þetta vitlaus sögn, en mig grunar að þá sé kannski rétt sögn ekki til. Margar lýsingarnar á borginni eru kaldar og fráhrindandi, borgin er blaut og þunglyndisleg, dauðinn er í burðarhlutverki – en samt er allur þessi meitlaði vaðall um erfiðleika lífsins ekki meira fráhrindandi en þegar Tom Waits syngur um hvað sé erfitt að vera með skorpulifur og brostið hjarta.

Í menntaskóla var mér, og sjálfsagt öllum sem á annað borð hafa setið í menntaskóla, kennt að regn væri tákn fyrir sorg. Í Borg í þoku er regn rímorð við einsemd og eru skáldin hvött til að nýta sér þá staðreynd. Kannski er regn löngu hætt að vera tákn fyrir sorg (hætt að ríma við einsemd) og farið að verða tákn um rómantík. Þegar rignir á glugga í ljóði fær maður ekki beinlínis fyrst á tilfinninguna að ljóðmælanda líði illa, maður fær á tilfinninguna að ljóðmælandi vilji að manni finnist hann tilfinningasamur, eða í besta falli að hann sé það. Eða hann sé rómantískur. Ég er ekki að lasta þetta – mér finnst regnið og einsemdin mjög fínir tónar, en mér finnst auðsætt að það verði að fara að skoða þessi tákn í einhverju nýju ljósi. Þau hafa ekki sömu merkinguna og þau höfðu. En svo er þessi bók auðvitað úr horfnum samtíma, en ekki þeim samtíma sem við fengum í skiptum. En þá glyttir kannski í hinn raunverulega samtíma á stöku stað, hvað sem Hermann segir um það í viðtölum: Hin íróníska afstaða til regnsins og einsemdarinnar að hvetja skáldin til að brúka þau; þegar glyttir í höfund á svölum Líkt og þegar móðir huggar barn, o.s.frv. Þá dettur mér líka í hug að Hermann sé að einhverju leyti kannski að tryggja sig gegn ásökunum um rómantík, að þetta sé bara enn ein ljóðabókin um leiða skáldsins, með því að benda nokkrum sinnum út í loftið og segja: „Sjáðu þarna!“ þar sem ekkert er að sjá eða hlæja hvellt og æpa: „Djók!“
Þetta er kannski ekki sérlega ljós punktur hjá mér. Ég velti því fyrir mér hvort höfundur/ljóðmælandi/Hermann/períóðulistamaðurinn sé að brynja sig með hæðni í bók sem annars er frekar tilfinningasöm. Af því hann (einn þeirra fjögurra eða fleiri) skammist sín fyrir tilfinningar sínar. Eða, sumsé, fyrst og síðast velti ég því fyrir mér hvaða merkingu þetta hefur í þessari bók. Af því þetta er ekki nógu sterkur þráður til að mér finnist bókin hverfast um hann, þetta er engin burðarstoð. Hvers vegna er þessi litur þarna, sem sker sig úr – hlýtur hann ekki að þjóna tilgangi?

Á maður ekki að að lokum fella einhvern gildisdóm, svona burtséð frá því að þvæla um bókina? Mér fannst gaman að lesa hana. Hún er ekki endilega góð í gegn, en hún er áhugaverð í gegn, og það eru í henni ljóð sem eru virkilega góð. Annað ljóð bókarinnar, Líkt og þegar móðir huggar barn, kemur sérstaklega upp í hugann, sem og Quintana, og Frjósama rauða mold. Á köflum geldur hún fyrir að vera frekar auðsæilega „smíðuð“, þegar flæðið verður stopult og hikandi, sem er stór galli í bók af þessu tagi (en ekki endilega öllum ljóðabókum), í lífrænni ljóðabók. Ég nefni Uppi á fimmtu hæð í grænu húsi þar sem iðnaðarmönnum eru fengin röng verkefni – þvingað og beinlínis vont. Þá er ég sömuleiðis lítið hrifinn af ljósmyndunum.

Ég leyfi mér hiklaust að mæla með þessari bók. Það er hægt að kippa henni með fyrir sjálfan sig þegar maður verslar jólagjafirnar – og jafnvel alveg óhætt að setja hana í einn eða tvo jólapakka.

Verðið er líka gott - 1.490 kr í netverslun Eymundsson.

Eiríkur Örn Norðdahl